Naxçıvanın muxtariyyət statusu ilə bağlı mülahizələr

10:35, 10 Фев.

Kamran Novruz oğlu İsmayılov, Tarix elmləri doktoru Bu gün ölkədə ictimai müzakirələrin obyektində olan məsələlərdən biri də 35 ilə yaxındır Ermənistanın blokadası altında yaşayan Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsinin muxtariyyət statusu ilə bağlıdır.

Əsas diskussiyalar muxtariyyət statusunun indiki formada saxlanılması və ya dəyişilməsi ətrafında gedir. Dərhal öz mövqeyimi bildirmək istəyirəm: mən Naxçıvanın indiki muxtar statusunun saxlanılmasının tərəfdarı deyiləm. Özü də bu mövqeyimi mən artıq 30 ildir ki, ifadə edirəm və mənim bu mövqeyim indi bölgədə və onun ətrafında baş verən hadisələrlə qətiyyən bağlı deyildir.

Naxçıvanın muxtar respublika formasında statusunun saxlanılması tərəfdarları bu statusun guya beynəlxalq müqavilələrlə təsbit edildiyini və bu statusu dəyişməyin mümkün olmadığını iddia edirlər.

Bu zaman onların əsas istinad nöqtələri 1921-ci ildə bağlanmış Moskva və Qars müqavilələridir. Ümumiyyətlə, bizdə ictimai rəydə, tarixşünaslıqda bu müqavilələr ətrafında sanki bir ehkam, mif formalaşmışdır.

Bu miflərdən biri odan ibarətdir ki, guya Moskva və Qars müqavilələrində Naxçıvanın muxtar statusu (respublika formasında) qəti olaraq öz əksini tapmışdır. Yumşaq desək, bu tarixi faktın və mənbənin saxtalaşdırılmasıdır.

Moskva müqaviləsinin 3-cü, Qars müqaviləsinin isə 5-ci maddəsində Naxçıvan bölgəsi “muxtar ərazi” (müqavilənin tərtib olunduğu türk dilindəki mətndə “özerk ülke”, rus dilindəki mətndə “автономная территория”) kimi qeyd olunur [Карсский договор от 13 октября 1921 года.

AR DA, f. 28, s.1, iş 68, v.10-12; Карсский договор от 13 октября 1921 года.https://www.virtualkarabakh.az/ru/post-item/32/132/qars-muqavilesi-1921-ci-il-13-oktyabr.

html; Московский договор между Россией и Турцией, 16 марта 1921 года http://www.doc20vek.ru/node/4149]. Müqavilələrdə bu ərazidə konkret hansı muxtariyyət formasının tətbiq olunacağı qeyd olunmur. Dünyada muxtar ərazi statusunun ən müxtəlif növləri (xüsusi ərazi, muxtar qurum və s.

) mövcuddur. Yanılmıramsa, muxtariyyətin respublika forması yalnız keçmiş SSRİ-də gerçəkləşdirilmişdir. Yeri gəlmişkən, Naxçıvan öz tarixi ərzində muxtariyyətin ən müxtəlif formalarını (muxtar vilayət, sovet sosialist respublikası, muxtar sovet sosialist respublikası, muxtar respublika) yaşamışdır.

İkinci mif – Moskva və Qars müqavilələri ilə Naxçıvanın muxtar status əldə etməsi Azərbaycan üçün böyük tarixi nailiyyət, tarix hadisədir.

Bu doğrudanmı belədir? Əslində muxtariyyət nə deməkdir. Muxtariyyət dövlətin müəyyən ərazisinin xüsusi statusa malik olması və ya müvafiq statusa malik ərazi vahididir. Bu isə həmin ərazinin, daxil olduğu dövlətin hüquq və səlahiyyətlərindən kənarda öz daxili problemlərini müstəqil həll etmək hüququnu nəzərdə tutur.

Bu anlayış özündə yerli (regional) özünüidarəetməni ehtiva edir. Muxtariyyət anlayışı uzun müddət suverenlik və müstəqillik anlayışları ilə assosiasiya olunmuşdur.

Beynəlxalq nəzəriyyədə ənənəvi olaraq hər hansı xarici hakimiyyətə tabe olmayan dövlətlər muxtar dövlətlər adlanırdılar. Başqa sözlə, muxtariyyət nisbi müstəqillik anlamında başa düşülürdü. Məlumdur ki, Azərbaycan konstitusiyaya görə unitar dövlətdir.

Düzdür, hazırda dünyada bir çox unitar dövlətlərin (İtaliya, İspaniya, Portuqaliya, Çin, Danimarka, Finlandiya, Böyük Britaniya və s.) də daxilində muxtar ərazilər mövcuddur. Lakin onların mütləq əksəriyyəti ümumi deyil, spesifik, yəni milli-ərazi xarakter daşıyırlar.

Naxçıvanın muxtariyyəti isə sırf siyasi-ərazi muxtariyyətidir. Bu baxımdan XX əsrin 20-ci illərin əvvəllərində Naxçıvana muxtariyyət statusunun verilməsi əslində Azərbaycanın bu tarixi ərazisinə öz suveren hüquqlarının nəhdudlaşdırılması demək idi.

Daha bunun nəyi tarixi nailiyyət oldu? Tarixi nailiyyət həmin müqavilələrdə Naxçıvanın Azərbaycanın ayrılmaz ərazisi kimi tanınması olardı. Düzdür bəziləri mənim bu fikrimə etiraz edərək müqavilələrdə Naxçıvanın muxtariyyət statusu haqqında bəndin öz əksini tapmasını kompromis kimi qəbul edirlər.

Əgər bu belədirsə bunu açıq etiraf etsinlər. Biz isə uzun müddətdir hətta, Naxçıvan MSSR-in yaradılması yubileylərini belə bayram kimi qəbul edirik.

Naxçıvan bölgəsinin xüsusi statusunun əldə olunmasında 1918-1921-ci illərdə bölgədə və ətrafında baş vermiş hadisələr mühüm rol oynamışdır. Həmin dövr Naxçıvanın siyasi tarixinin mühüm mərhələsi olmaqla yanaşı, onun ərazi mənsubluğunun müəyyənləşdirilməsində həlledici rol oynadı.

İlk dəfə olaraq 1918-ci il iyunun 4-də Azərbaycan Cümhuriyyəti ilə Türkiyə hərbi komandanlığı arasında bağlanmış Batum müqaviləsində qeyri-müəyyən şəkildə də olsa öz əksini tapmış bölgənin ərazi identikliyi məsələsi bölgəyə erməni təcavüzünün genişləndiyi bir zamanda onun taleyinin həll olunmasında həlledici amil rolunu oynadı.

Batum müqaviləsinə əsasən Naxçıvan ərazisi Azərbaycanla Türkiyə arasında bölüşdürülür və İndiki Ordubad rayonu ərazisindən axan Gilançay iki dövlət arasında sərhəd xətti kimi müəyyənləşirdi.

Müqaviləyə görə Ordubad ərazisi Azərbaycan Cümhuriyyətinin, Naxçıvan və Şərur isə Osmanlı imperiyasının tərkibinə qatılırdı [Азербайджанская Демократическая Республика: Внешняя политика (Документы и материалы), Баку: Азербайджан, 1998, 632 c.

, s.14; İsmayılov K. Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsi regional hərbi-siyasi proseslərdə (1917-1920, Bakı: Turxan NPB, 2019, 264 s.

, s. 29-30]. Bütövlükdə həmin dövrün ən mühüm nəticəsi Ermənistanın real təhdidləri qarşısında Naxçıvanın türk-Azərbaycan milli-ərazi identikliyini qoruyub saxlaması oldu. 1918-1921-ci illər həm də onunla əlamətdar oldu ki, Naxçıvan əhalisi ilk dəfə olaraq öz türk kimliyini və Azərbaycan ərazi kimliyini açıq-aşkar ifadə etməyə başladı.

Bunu naxçıvanlıların onları erməni hücumlarından qorumaq məqsədilə türk hərbi komandanlığına göndərdikləri çoxsaylı məktub və müraciətləri də təsdiq edirdi.

Ermənilərin bölgənin ilhaqına yönəlmiş addımlarının qarşısının alınması, azərbaycanlı əhalinin həyat təhlükəsizliyinin təmin edilməsi baxımından Naxçıvanın siyasi elitasının həmin dövrdə atdığı addımlar xüsusi qeyd edilməlidir.

Bu addımlar sırasında 1918-ci ilin mayında Araz-Türk Respublikasının yaradılmasını, 1919-cu ilin yanvarında Naxçıvan Türk Milli Şurasının fəaliyyətinin bərpa edilməsini, “Naxçıvan Türk hökuməti” adlı qurumun təşkil edilməsini, Azərbaycan, İran və Türkiyə hökumətləri ilə əlaqələrin yaradılmasını, silahlı qüvvələrin yaradılmasını, erməni hücumlarına qarşı müdafiə tədbirlərinin görülməsini xüsusi qeyd etmək lazımdır.

Naxçıvanda öz silahlı dəstəsini yerləşdirdikdən sonra ingilislərin bölgəni Ermənistanın idarəçiliyinə vermək planları naxçıvanlılar tərəfindən qətiyyətlə rədd edilmiş, onlar diyarın gələcəyinin yalnız Azərbaycanın tərkibində gördüklərini qətiyyətlə ifadə etmişdilər.

Naxçıvanlılar Azərbaycan hökuməti ilə əlaqə yaratmaq üçün Bakıya nümayəndələr göndərmiş, Azərbaycan hökuməti də öz növbəsində Naxçıvan üzərində suverenliyini təsbit etmək üçün müəyyən siyasi, inzibati, diplomatik, hərbi, maliyyə xarakterli addımlar atmışdı.

Həmin tədbirlər sırasında Naxçıvan general-qubernatorluğunun yaradılması, Naxçıvandakı vəziyyəti öyrənmək üçün oraya nümayəndə heyətinin göndərilməsi xüsusi qeyd edilməlidir.

Naxçıvanlıların müqavimətinə baxmayaraq ingilislər bölgəni Ermənistanın idarəçiliyinə versələr də ingilis qoşunları Naxçıvandan çıxarıldıqdan sonra yerli əhali silaha sarılaraq erməni qoşunlarını Ordubad istisna olmaqla bölgənin bütün ərazisindən çıxarmağa müvəffəq oldu.

Bununla da Naxçıvanda erməni idarəçiliyi iflasa uğradı.

Naxçıvanda ingilisləri əvəz etmiş amerikalıların da müxtəlif layihələr irəli sürməklə bölgəni ermənilərə tabe etdirmək cəhdləri də bir nəticə vermədi. Bu faktlar Naxçıvan bölgəsinin artıq həmin dövrdə öz etnik-ərazi identikliyinin dəqiq müəyyənləşdirdiyini təsdiq edir.

Bütövlükdə 1918-1920-ci illərdə Naxçıvanda və onun ətrafında cərəyan etmiş hərbi-siyasi proseslər, bölgənin erməni təcavüzündən qorunmasında Naxçıvan siyasi elitası – Azərbaycan hökuməti – Türk hərbi komandanlığı üçbucağının əməli koordinasiyasının yüksək səmərəliliyini bir daha təsdiq etmiş oldu.

Yeri gəlmişkən, bu gün Naxçıvan MR-nın müdafiəsinin və təhlükəsizliyinin təmin edilməsində də adı çəkilən üçbucağın müstəsna rol oynadığı şübhəsizdir.

Azərbaycanın sovetləşməsindən, Naxçıvanın sovet qoşunları tərəfindən tutulmasından sonra bölgə Sovet Rusiyası ilə Mustafa Kamal Türkiyəsi arasında münasibətlərin əsas çuğlaşma nöqtəsinə çevrildi.

Cümhuriyyət dövründə olduğu kimi indi də Naxçıvanın milli-ərazi identikliyinə təsir göstərən həlledici amil xarici qüvvə amili oldu. Ermənistanı öz tərəfinə çəkmək üçün Sovet Rusiyasının rəhbərliyində təmsil olunan bir qrup (G.

Çiçerin, S.Orconikidze, B.Leqran) Naxçıvanın ona verilməsi təklifini irəli sürürdülər. Lakin Naxçıvan öz milli-etnik və ərazi kimliyini artıq qəti müəyyənləşdirmişdi: Naxçıvanın türk əhalisi bölgənin gələcəyini Azərbaycandan kənarda təsəvvür etmirdi.

Bunu Naxçıvanda Sovet hökumətini təmsil edən bir çox şəxslərin Moskvaya, Bakıya məktub və müraciətləri də təsdiq edir. Bu baxımdan B. Şahtaxtinskinin V. Leninə 13 avqust 1920-ci il tarixli məktubu səciyyəvidir.

O bildirirdi ki, Naxçıvan əhalisi belə bir fikri yaxına buraxmaq istəmir ki, Sovet Rusiyası bütün əhalinin iradəsinin əleyhinə olaraq, Naxçıvanı daşnaklara versin. Bundan üç gün əvvəl isə M. Bekdaşov N. Nərimanova məktubunda Naxçıvan xalqının böyük əksəriyyətinin diyarın Azərbaycan SSR-in ayrılmaz hissəsi kimi tanıdığı bildirmişdi [Həsənli C.

Sovet dövründə Azərbaycanın xarici siyasəti (1920-1939), Bakı, Adiloğlu, 2012, 656 s., s.259] 1921-ci ildə bağlanmış Moskva və Qars müqavilələri isə Naxçıvanın milli-ərzi identikliyinin dördillik inkişafının məntiqi və hüquqi təsbiti oldu.

Sonrakı illərdə bölgənin ərazi statusu ilə bağlı həyata keçirilən hüquqi addımlar, qəbul edilmiş normativ sənədlər, o cümlədən Naxçıvanın Azərbaycan tərkibində muxtar statusunu təsdiqləyən Azərbaycanın və Naxçıvanın konstitusiyaları bu identikliyin hüquqi cəhətdən yeni reallıqlara uyğunlaşdırılması idi.

Azərbaycanın Naxçıvan üzərində suverenliyinin təmin edilməsində Mustafa Kamalın, Kazım Qarabəkirin, Türkiyənin digər siyasi-hərbi rəhbərlərnin müstəsna xidmətləri vardır.

Onların apardıqları gərgin mübarizə sayəsində bolşeviklər tərəfindən Şərur-Dərələyəz qəzasının Ermənistana verilməsi nəzərdə tutulan bir hissəsi (Sədərək kəndi ilə Arazdəyən arasındakı kiçik ərazi – Qurd qapısı rayonu) Naxçıvana qaytarılaraq diyarın Türkiyə ilə ümumi sərhədi yaradılmışdı.

Türkiyənin inadlı mövqeyi ilə rastlaşan Rusiya sovet hökuməti 16 mart 1921-ci il Moskva müqaviləsinə Naxçıvan ilə bağlı xüsusi bəndin salınmasına razılıq verməyə məcbur olmuşdu.

Yalnız bundan sonra Türk qoşunları Naxçıvan ərazisini tərk etmişdilər. Türk qoşunları regionu tərk etməmişdən əvvəl burada ərazinin nənsubluğu ilə bağlı keçirilmiş rəy sorğusunda əhalinin 90% Naxçıvan diyarının Azərbaycanın tərkibinə daxil olması təklifini dəstəkləmişdi.

Həmin ilin oktyabrın 13-də bağlanmış Qars müqaviləsi isə Moskva müqaviləsinin Naxçıvanla bağlanmış müddəasını olduğu kimi təsdiqləmişdi.

Bu müqavilələrin ən mühüm nəticəsi də məhz ondan ibarət idi ki, B. Şahtaxtinskinin qeyd etdiyi kimi, “Naxçıvan rayonu Azərbaycana keçirdi və o heç zaman Ermənistana verilməyəcəkdir” [Письмо Бехбуда .

Шахтахтинского. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivi, Fond 609, Siyahı 1, iş 94, v.138]. Moskva və Qars müqavilələrinin Naxçıvanla bağlı maddələrinə İran tarixçiləri də özünəməxsus şərh verirlər. Onların iddialarına görə guya müqavilələrdə göstərilmiş Yuxarı Qarasu ilə Araz çayı arasında ərazi (indi Türkiyəni Naxçıvanla birləşdirən dar dəhliz) İrana məxsus idi və XVIII əsrin xəritələrində Maku vilayətinin bir hissəsi kimi göstərilmişdi.

Onlar bu ərazinin 1828-ci ildə Rusiyaya verildiyini iddia edirlər.

Sonralar guya İran Türkiyə ilə sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi məqsədilə apardığı danışıqlarda bu zolağı qaytarmağa cəhd göstərsə də buna nail olmamışdı. Ermənilər də Moskva və Qars müqavilələrinin hüquqi əsasının olmadığını sübut etmək üçün İran tarixşünaslığının bu tezisindən istifadə edirlər.

Bunu erməni siyasi xadimlərinin Moskva müqaviləsinin 100 illiyi ilə bağlı dünya liderlərinə müraciəti də təsdiq edir [Обращение к мировым лидерам о политической и правовой оценке 100-летнего пакта Ленин-Ататюрк (Московский договор от 16 марта 1921 года) и признании его недействующим на территории России в части государства Армения” 16 марта 2021 год ttps://nt.

am/ru/news/298233\].

Bu fakt Ermənistanla İranın Azərbaycana, Naxçıvana, Türkiyəyə qarşı çoxillik birgə fəaliyyətinin daha bir sübutudur. 1922-ci ildə Qars müqaviləsi hər dörd respublikanın ali orqanları tərəfindən ratifikasiya edildi.

Həmin il sentyabrın 11-də İrəvanda Azərbaycan və Ermənistan nümayəndələri arasında ratifikasiya sənədlərinin mübadiləsi baş tutduqdan sonra müqavilə qüvvəyə mindi. Bununla da Naxçıvanın dəfələrlə ifadə olunmuş milli-ərazi identikliyi beynəlxalq müqavilə ilə bir daha öz hüquqi təsbitini tapdı Düzdür, Naxçıvan əhalisinin inadlı müqaviməti, Mustafa Kamalın başçılıq etdiyi Türkiyənin yeni hökumətinin səyləri nəticəsində (məhz onların qətiyyəti mövqeyinin nəticəsi idi ki, qeyd olunan maddələrdə Azərbaycan üçün müstəsna əhəmiyyət kəsb edən şərt – “Azərbaycanın Naxçıvan vilayətinə himayəsinin heç bir üçüncü dövlətə güzəştə getməməsi” şərti öz əksini tapmışdı – K.

İ.) ermənilər öz məqsədlərinə nail olmasalar da, sonuncular müqavilələrin bağlanmasından ötən müddət ərzində Naxçıvanla bağlı iddialarından heç vaxt əl çəkməmişlər.

Yeri gəlmişkən, erməni tarixşünaslığı və rəsmi ideologiyası 1921-ci ildə Naxçıvana muxtariyyət verilməsini ermənilərin kiçik uğuru kimi dəyərləndirirlər.

Ermənilər iddia edirlər ki, türk-bolşevik işbirliyi nəticəsində imzalanmış Moskva və Qars müqavilələri Naxçıvanın “öz ana vətəni”ndən – Ermənistandan qoparılaraq Azərbaycana verilməsini rəsmiləşdirmişdi.

Lakin həmin müqavilələrdə Naxçıvanın Azərbaycanın himayəçiliyi altında (tərkibində deyil – K.

İ) da olsa muxtariyyət qazanmasını ermənilər məhz onlara edilən güzəşt kimi qəbul edərək bu muxtariyyətin diyarın erməni əhalisinə şamil edildiyini bildirirlər.

Ermənilər o vaxt ümid edirdilər ki, 1918-1920-ci illərdə Naxçıvanı hərbi yolla ələ keçirə bilməsələr də gələcəkdə bu məqsədlərinə siyasi yolla nail olacaqlar. 20-30-cu illərdə regionun erməni əhalisini incik salmamaq, hətta onları şirnikləndirmək üçün müəyyən tədbirlər də həyata keçirilmiş, onların mədəni-maarif ehtiyacların ödənilməsi, hakimiyyət strukturlarında təmsil olunmaları üçün kvotalar müəyyənləşdirilmişdi.

Yeri gəlmişkən, həmin illərdə Naxçıvanın bayrağında muxtariyyətin adı Azərbaycan dili ilə yanaşı erməni dilində də həkk olunurdu.

Bu müddəa Naxçıvan MSSR-in 1937-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiyasının muxtar respublikanın bayrağının təsvir olunduğu 112-ci maddəsində öz əksini tapmışdı [Съезды Советов Союза ССР, союзных и автономных советских социалистических республик: сборник документов, 1917—1937 гг.

— М.: Юридическая литература, 1964. — Т. VI. — С. 359—360.]. Yalnız 1938-ci il avqustun 25-dı (digər mənbəyə görə 1939-cu il iyulun 28-də) bayrağın üzərində erməni dilində yazılmış yazıdan imtina olunmuşdu [Конституция (Основной Закон) Нахичеванской Автономной Советской Социалистической Республики: С изменениями и дополнениями, принятыми Верховным Советом Нахичеванской АССР 25 июля 1938 г.

и 28 июля 1939 г.

– Баку: Азернешр. Отдел политической литературы, 1941. – 28 с.// https://naukaprava.ru/catalog/3561/3572/23195/]. MR-nın 1939-cu ildə nəşr edilmiş konstitusiyasından bayrağın təsvirində erməni dilində “Naxçıvan MSSR” yazısı çıxaılmışdı.

Növbəti mif – Naxçıvanın muxtariyyət statusu beynəlxalq müqavilələrlə (Moskva və Qars müqavilələri nəzərdə tutulur) təsbit edildiyindən bu statusu dəyişdirmək və ya ləğv etmək mümkün deyil.

Əvvəla, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, öz tarixi ərzində Naxçıvanın muxtariyyət adı bir neçə dəfə dəyişilmişdir. 1924-cü ildə muxtar respublikaya çevrilənə qədər Naxçıvan SSR müstəqil dövlətə mənsub müəyyən atributlara malik idi.

Naxçıvanın Türkiyədə, Ermənistanda, Gürcüstanda, İranda, Bakıda konsulluq və nümayəndəlikləri fəaliyyət göstərirdi. 1923-cü ilin fevralında III Ümumnaxçıvan Sovetlər qurultayı diyarın Azərbaycan SSR-ə daxil olması haqında qərar qəbul etmiş, həmin ilin 16 iyununda Azərbaycan SSR MİK bu qərarı təsdiqləmişdi.

Türkiyə dövləti bu qərarları etirazla qarşılamış, onların Moskva və Qars müqavilələrimə zidd olması haqqında hətta RSFSR və Azərbaycan SSR hökumətlərinə 25 iyun 1923-cü il tarixində nota göndərmişdi.

Əslində formal olaraq Türkiyə tərəfi haqlı idi. Çünki bu qərarlar həmin müqavilələrin hərfinə (ruhuna yox) zidd idi. Çünki, vurğulandığı kimi, Moskva və Qars müqavilələrində Naxçıvan muxtariyyəti çox təəssüf ki, Azərbaycanın tərkibində deyil, onun himayəsi altında təsbit edilirdi.

Buna görə də Azərbaycan MİK Rəyasət Heyəti öz qərarına yenidən baxmalı olmuş, və 1924-cü il fevralın 24-də Naxçıvan diyarının (Naxçıvan SSR-nin) Azərbaycan SSR-nin himayəsi altında Naxçıvan Muxtar Sovet Respublikasına çevrilməsi haqqında yeni qərar qəbul etməli olmuşdu.

Naxçıvan MSSR-nin yaradılması rəsmən bu tarixdən götürülsə də, həmin tarixdən sonra da bir çox rəsmi sənəddə (məsələn, Naxçıvanın 1926-cı ildə qəbul edilmiş konstitusiyasında) regionun adında “Sovet Sosialist Respublikası” sözləri işlədilirdi.

Bütün bunlar təsdiq edir ki, Naxçıvanın muxtar ərazi kimi elan edilməsindən sonra onun statusu bir neçə dəfə dəyişikliyə uğramışdır.

Ən başlıcası, söhbət Naxçıvanın statusunun ləğv edilməsindən deyil (hərçənd ki, bunun baş verəcəyi halda hansısa hüquqi kazus, presedent və ya beynəlxalq skandal yaranacağı haqda iddialar əsassızdır –K.İ.), bu statusun muxtar respublika, muxtar dövlət formasında mövcudluğundan gedir.

Məgər, muxtariyyət statusu hökmən muxtar respublika formasında olmalıdır? Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, dünyada muxtariyyətin müxtəlif forma və növləri var. Məsələn, Moldova Respublikasının tərkibində Qaqauziya xüsusi hüquqi statusa malikdir.

Unitar dövlət olan İspaniya 17 muxtar respublikaya deyil, muxtar icmaya (vilayətə) (ispanca: comunidad autónoma) bölünür. Müttəfiq respublika, muxtar respublika, muxtar vilayət kimi formalar sovet milli-dövlət quruculuğu sisteminin qalığıdır.

Biz sovetin bir çox əcaib təcrübələrindən çoxdan imtina etsək də bu təcrübədən hələ də möhkəm yapışmışıq. Nəzərə almaq lazımdır ki, Naxçıvan əhalisinin mütləq əksəriyyətini azərbaycanlılar təşkil edir və Azərbaycan Respublikasından ayrılmaqla bağlı fikirlər onların ağıllarına belə gəlmir.

Bölgədə heç vaxt separatçı meyllər olmayıb, olmayacaq da. Ona görə də sakitliklə Naxçıvanın muxtariyyət statusuna yenidən baxmaq olar.

Nə etməli? İlk növbədə konstitusiya və inzibati-ərazi islahatları aparılaraq Naxçıvan muxtariyyətinin respublika forması ləğv edilməli, muxtariyyətin digər, daha aşağı formalarından biri tətbiq edilməlidir.

Naxçıvanın mürəkkəb geosiyasi vəziyyətini nəzərə alaraq mən “Naxçıvan Xüsusi (Özəl) Bölgəsi” adını təklif edirəm. Heç Naxçıvan üçün ayrıca konstitusiyaya da ehtiyac yoxdur. Onun statusunu xüsusi qanunla və ya əsasnamə ilə də müəyyənləşdirmək olar.

Bir dövlətdə bir konstitusiya olar. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 134-cü maddəsinə görə Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycan Respublikasının tərkibində muxtar dövlətdir və onun statusu da bu Konstitusiya ilə müəyyən edilir.

Heç dövlət içində dövlət, respublika içində də respublika olar? Məsələn, Qaqauziyanın hüquqi vəziyyəti Moldova Respublikasının “Qaqauziyanın xüsusi statusu haqqında” qanunu ilə tənzimlənir. Qanunda Qaqauziya “xüsusi statuslu ərazi-muxtar qurum” kimi müəyyənləşir.

Naxçıvanın mövcud statusu dövlətimizin siyasi-ərazi təşkilini də mürəkkəbləşdirir, müəyyən asimmetriklik yaradır. Əslində, muxtar respublika formasında status nə bölgənin özünüidarəetmə hüquqlarının, nə də orada yaşayan vətəndaşların hüquqlarının genişlənməsinə hər hansı şəkildə müsbət təsir göstərmir.

Bunu bölgədəki vəziyyətlə bağlı mətbuatda gedən yazılar da təsdiq edir. Muxtar respublikada hakimiyyətin bölgüsü prinsipi də çox qəribə formada həyata keçirilir.

Azərbaycan Respublikasında (eləcə də əksər dövlətlərdə) icra hakimiyyəti ali vəzifəli şəxs olan Prezidentə mənsub olsa da Naxçıvanda qanunvericilik hakimiyyətinin başçısı ali vəzifəli şəxs sayılır. O, faktik olaraq həm qanunvericilik hakimiyyətinə, həm də icra hakimiyyətinə rəhbərlik edir.

Muxtar respublikada icra hakimiyyəti strukturlarına da yenidən baxılmalı, mövcud reallıqlara uyğunlaşdırılmalı, idarəetməni optimallaşdırmaq üçün daha çevik mexanizmlər tətbiq edilməlidir.

Hazırda isə Azərbaycan Respublikası hökumətinin – Nazirlər Kabinetin tərkibi və strukturu azacıq istisnalarla Naxçıvanda da kopyalanıbdır. Rəsmi statistikaya görə 462.960 min əhalisi olan Naxçıvan MR Nazirlər Kabinetinin tərkibinə 13 nazirlik, 4 komitə, 7 dövlət xidməti, 2 agentlik, 1 departament daxildir.

Bu baxımdan dövlət başçısının Naxçıvanda DTX-nın və Gömrük Komitəsinin ləğv edilməsi haqqında məlum sərəncamları hamı tərəfindən rəğbətlə qarşılanmış və bu istiqamətdə yeni qərarların qəbul edilməsinə ümidlər də böyükdür.

Faktik olaraq iki dövlət teleradio kanalının və bir dövlət qəzetinin (müstəqil KİV-lər ümumiyyətlə yoxdur) fəaliyyət göstərdiyi regionda Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondu, Mətbuat Şurası, Televiziya və Radio Şurası kimi qurumlar mövcuddur.

Zəruriliyi şübhə doğurmayan məsələlərdən biri də muxtar respublikanın inzibati-ərazi quruluşunda dəyişikliklərin aparılmasıdır.

Yeri gəlmişkən, Azərbaycanda inzibati-ərazi islahatının həyata keçirilməsi günümüzün ən aktual məsələlərindən biridir. Bəzi istisnalar olmaqla əksər postsovet ölkələri sovet dövrünün rayonlaşma prinsipindən çoxdan imtina ediblər.

Bu kontekstdə Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin “Azərbaycan Respublikasında iqtisadi rayonların yeni bölgüsü haqqında” 07 iyul 2021-ci il tarixli Fərmanı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Hesab edirəm ki, həmin sənədə əsaslanaraq Azərbaycan Respublikasının həm də yeni inzibati- ərazi bölgüsü aparılmalı, sovetdən qalma rayon inzibati-ərazi vahidləri dərhal ləğv edilməli, Azərbaycanın tarixi coğrafiyasına uyğun olaraq 14 inzibati ərazi vahidi (Aran, Bakıətrafı, Gəncəbasar, Qarabağ, Qazax, Quba, Lənkəran, Naxçıvan, Şəki, Şirvan.

Zaqatala, Zəngəzur vilayətləri (elləri), ayrıca inzibati vahidlr kimi Bakı, Sumqayıt və Gəncə böyük şəhərləri) yaradılmalıdır.

Bu həm bürokratiyanın, əlavə xərclərin azalmasına, idarəçiliyin effektivliyinin artmasına, həm də xalqımızın mənəvi birliyinin möhkəmlənməsinə, cılız yerliçilk təzahürlərinin aradan qaldırılmasına kömək edəcəkdir.

Ümumiyyətlə özünü doğrultmayan icra hakimiyyətləri strukturu dərhal ləğv edilməli, onlar prezidentis səlahiyyətli nümayəndəliyi (valilər) institutu ilə əvəzlənməli, bələdiyyələrin statusu möhkəmləndirilməli, indiki rayon icra hakimiyyətlərinin bütün strukturları bələdiyyələrə verilməlidir.

Bütün bunlar isə əlbəttə, konstitusiyada müvafiq dəyişiklərin aparılmasını tələb edir.

Ərazisi cəmi 5.502.75 km² təşkil edən Naxçıvan MR-ı yeddi rayondan təşkil olunubdur. 1990-cı ildə yaradılmış Sədərək rayonu cəmi 4 kənd yaşayış məntəqəsindən ibarətdir.

Bu fakt əslində Ginnesin rekordlar kitabına düşməli faktdır. Bu azmış kimi, 2004-cü ildə 10 kənd yaşayış məntəqəsindən ibarət əlavə inzibati-ərazi vahidi – Kəngərli rayonu da yaradılıbdır. Bununla kifayətlənməyərək rayonların tərkibinə daxil olan ərazi vahidlərini də kiçildiblər.

İndi muxtar respublikada 203 kənd yaşayış məntəqəsinin daxil olduğu 157 kənd inzibati ərazi dairəsi (təqribən 0.77 əmsal) mövcuddur [http://www.nakhchivan.az/portal-1/index-2.htm]. Hər inzibati ərazi dairəsinin öz icra nümayəndəliyi, bələdiyyəsi fəaliyyət göstərir.

Nəzərə almaq lazımdır ki, Naxçıvanda kəndlər arasında məsafə çox qısadır, bəzən iki qonşu kəndin sərhədini belə müəyyənləşdirmək mümkün deyildi. Razılaşmaq lazımdır ki, bütün bu rəqəmlər büdcəsi 75-80 faiz Azərbaycan dövlətinin ayırdığı dotasiya hesabına formalaşan bölgə üçün böyük təmtəraqdır.

1920-ci illərin II yarısında Azərbaycan SSR-də keçmiş qəzaların yerinə sahəsinə görə nisbətən kiçik ərazi vahidləri – dairələr və daha sonra rayonlar təşkil olunarkən idarəetmənin asanlaşdırılması, əhalinin rahatlığının təmin edilməsi, necə deyərlər, hakimiyyət orqanları ilə xalq arasında sədlərin aradan qaldırılması məqsədləri güdülürdü.

O zaman əsas nəqliyyat vasitəsi at, eşşək, öküz arabası sayılırdı.

İndi, nəqliyyat –kommunikasiya və elektron vasitələrinin inkişaf etdiyi, rəqəmsallaşmanın, e-hökumət və s. geniş tətbiq edildiyi bir zamanda, rayon mərkəzləri arasında məsafənin maksimum 20-25 km olduğu muxtar respublikada bu sayda rayona nə ehtiyac var? Məncə, gələcəkdə ölkədə aparılacaq inzibati-ərazi islahatı kontekstində Naxçıvanda bütün rayonlar ləğv edilməli və vahid inzibati-əraziyə malik Naxçıvan Xüsusi (Özəl) Bölgəsi təşkil olunmalıdır.

Ya da səkkiz rayonun əvəzinə minimum dörd inzibati-ərazi vahidi – Şərur, Naxçıvan (Babək), Ordubad rayonları (sovetdən qalma bu termindən də imtina etmək lazımdır – K.

İ) və Naxçıvan şəhəri təşkil oluna bilər.

Əslində, bu bölgü regionun tarixi xüsusiyyətlərinə də uyğundur. P.S. Mən bu mülahizələrimi hələ 2023-cü ildə elmi məqalə şəklində qələmə alaraq nəşr olunması üçün təqdim etmişdim. Lakin bəziləri məqalədəki fikirlərin həddən artıq radikal və konstitusiya zidd olduğunu əsas götürərək onu çap etməkdən imtina etmişdilər.

Son günlərdə Naxçıvan konstitusiyasına edilmiş bir sıra dəyişikliklər, o cümlədən Naxçıvan muxtariyyəti statusunun müəyyənləşdirilməsində Moskva və Qars müqavilələrinə istinadın oradan çıxarılması və yalnız Azərbaycan konstitusiyasına istinad edilməsi, Naxçıvan Ali Məclisinin sədrinin səlahiyyətlərinin məhdudlaşdırılması, Naxçıvan Ali Məclisinə seçkilərin Azərbaycan Prezidenti tərəfindən, Naxçıvan Ali Məclisi sədrinin təklifi əsasında təyin edilməsi, Naxçıvanın Nazirlər Kabinetinin Naxçıvan Ali Məclisinə yox, Azərbaycan Prezidentinə tabe olması və iş qaydasının onunla dəqiqləşdirməsi, Azərbaycan Prezidentinin razılığı olmadan Naxçıvanda icra hakimiyyəti orqanlarının yaradılmasının qadağan edilməsi, konstitusiyaya Naxçıvan Muxtar Respublikasında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəliyi” adlı maddənin daxil edilməsi və s.

dəyişiklər heç şübhəsiz, mütərəqqi addımlardır və təqdir olunmalıdır.

Lakin Aərbaycan Respublikasında idarəetmə islahatlarının həyata keçirilməsi kontekstində və onların məntiqi nəticəsi Naxçıvan muxtariyyətinin ya tamam ləğv edilməsi, ya da məhdudlaşdırılması olmalıdır.

Рубрика: Закон и Право. Читать весь текст на avropa.info.

Рудныйда қазақ тілінде оқытатын 900 орындық жаңа мектеп пайдалануға берілді 900 орынға арналған білім ордасы Мемлекет басшысының бастамасымен іске асырылған «Келешек мектептері» Ұлттық пилоттық жобасы аясында бой көтерді. Фот...

Bu məlumatları yayan media subyektləri məsuliyyət daşıyacaq Ali Məhkəmə “Şəxsiyyət hüquqlarının müdafiəsi haqqında” yeni Plenum qərarı qəbul edib və məhkəmə təcrübəsinə bir sıra yeniliklər gətirib. Gununsesi.i...

“Dövlət dilinin saflığı ümummilli məsuliyyətdir” “Dövlət dilinin saflığının qorunması hər bir xalqın milli kimliyinin və mənəvi bütövlüyünün əsas şərtlərindən biri hesab olunur. Dil təkcə ünsiyyət v...

Galloping Through Cultures: How Horses Connect Humanity The Astana Times provides news and information from Kazakhstan and around the world. Every time the Chinese New Year approaches, I find myself paying...

Kazakh Tattoo Artist Reimagines National Heritage in Contemporary Ink The Astana Times provides news and information from Kazakhstan and around the world. ASTANA – For centuries, Kazakh ornaments told stories without wo...

Bakı yenidən səssiz diplomatiyanın ünvanına çevrilir? İranın müdafiə və silahlı qüvvələrə dəstək naziri Əziz Nəsirzadənin Bakıya səfəri rəsmi izahlarda ikitərəfli hərbi əməkdaşlıq və regional təhlükəsizl...

Vensin Bakı səfəri: Vaşinqton Cənubi Qafqazda nəyi dəyişmək istəyir? Bu gündən etibarən ABŞ vitse-prezidenti Ceyms Devid Vensin Cənubi Qafqaz səfəri başlayır. Bu səfər adi diplomatik jest kimi oxunmamalıdır.Zamanlama, ...

Buxoro neft bazasi, “Buxoro neftni qayta ishlash zavodi” va Gazli neft va gaz qazib chiqarish boshqarmasi ishchi xodimlarini qanday muammolar qiynamoqda? “O‘zbekneftgaz” AJ Boshqaruv raisi maslahatchilari tizim korxonalariga chiqib, xotin-qizlar va yoshlar bilan ishlash, ma’naviy-ma’rifiy yo‘nalish ham...

Qanday holatda zudlik bilan yurakni EKG va UTT tekshiruvidan o‘tkazish lozim? Kardiolog tavsiyalari Yurak kasalliklari ko‘pincha sekin-astalik bilan yillar davomida rivojlanadi va dastlabki belgilari deyarli sezilmaydi. Biroq ayrim simptomlar yurak ...

Azərbaycan kibertəhlükəsizlik sahəsində beynəlxalq əməkdaşlığı gücləndirir Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi öz fəaliyyəti vasitəsilə strateji sənədlərdə müəyyən edilmiş hədəflərin icrasını təmin edir vəhəyata keçirdiyi ...

Ruben Vardanyanın barəsində cinayət işi üzrə məhkəmə prosesi fevralın 10-da davam etdiriləcək Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin sülh və insanlıq əleyhinə cinayətlər, müharibə cinayətləri, habelə terrorçuluq, terrorçuluğu maliyyəl...

Ali Məhkəmədən mühüm QƏRAR Ali Məhkəmə şəxsi həyata hörmətsizliyin hüquqi nəticələrini müəyyən edib.Bu barədə Oxu24.com-a Ali Məhkəmədən məlumat verilib.Bildirilib ki, Ali Məhk...

Həftəiçi oyunlar bu kanallarda - AFİŞA Fanat.Az həftəiçi TV vasitəsilə yayımlanacaq oyunları təqdim edir: 9 fevral (bazar ertəsi) Azərbaycan Premyer Liqası 14.30. İmişli – Kəpəz (CBC...

Klublarımızın qış planları: Kim gəlir, kim gedir? - YENİLƏNİR Futbol üzrə Azərbaycan Premyer Liqasında qış fasiləsi davam edir. Klublar 2025/2026 mövsümünün ikinci yarısı üçün transfer fəaliyyətlərini tamamlamaq...

МАСЛИҲАТИ МУТАХАССИС. Яхобмонӣ барои боғҳои дарахтони мевадиҳанда муҳим аст ДУШАНБЕ, 09.02.2026 /АМИТ «Ховар»/. Мондани яхоб дар давраи нашъунамо ҳосилнокии боғҳои себро 70-100 дарсад, олуро 50-60 дарсад, олуболуро 60-80 дарс...

Имрӯз дар баъзе ноҳияҳои Тоҷикистон бориши борон ва барф дар назар аст ДУШАНБЕ, 09.02.2026 /АМИТ «Ховар»/. Имрӯз дар Тоҷикистон ҳавои тағйирёбанда шуда, дар баъзе ноҳияҳо бориши борон ва барф дар назар аст. Дар ин хусус ...

Португалияда президенттік сайлауда Сегуру сенімді жеңіске жетті Португалияда президенттік сайлаудың екінші туры өткір интригамен емес, нақты сандармен аяқталды: солшылдарға жақын Социалистік партия кандидаты Антон...

«БАӘ-дегі 4 апартамент, 6 қымбат көлік»: Актив Ломбард иесі блогер Сергей Койнов қымбат процентпен 19 млрд теңге тауып, шетелде шалқып өмір сүрген Қаржылық мониторинг агенттігі заңсыз кәсіпкерлік қызмет және қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру фактілері бойынша «Актив Ломбард» желісін...

Мемлекет басшысы еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаевты қабылдады Кездесу барысында президентке министрліктің биылғы жылға арналған негізгі басымдықтары мен жоспарлары жөнінде жан-жақты ақпарат ұсынылды, деп хабарла...

Өздерін ломбард желісі деп таныстырған алаяқтар қолға түсті Өткен жылдың қыркүйегінде ломбард болып көрінген, бірақ шын мәнінде заңсыз микрокредит берген ірі желі әшкереленген еді. «Актив Ломбард» желісінің ие...

Алтынның рекордтық раллиі: Баға унция үшін $5600 межесін қалай еңсерді 2025 жыл жаһандық алтын нарығы үшін тарихта бұрын-соңды болмаған нәтижемен аяқталды. Әлемдік алтынға сұраныс рекордтық деңгейге 5002 тоннаға жетті, д...

Археологиялық сенсация: Ғалымдар ежелгі адамдардың от тұтатуын жүздеген мың жылға кері жылжытты Ғалымдар Англияның Саффолк графтығынан ежелгі адамдар от тұтатқан ең көне дәлел тапты. Бұл от жағу орны шамамен 415 мың жыл бұрын неандертальдықтар т...

Бір локация – үш маусым: әлемдік туризмнің сиқыры STEPPENEWS.KZ: Табиғаттың бір ғана нүктесі әр мезгілде мүлде бөлек кейіпке еніп, өзіндік сұлулығымен таңғалдырады. Әсіресе, әлемге әйгілі туристік ор...

Қазақстан боксшылары Испанияда қандай деңгей көрсетті? STEPPENEWS.KZ: Олимпиадалық бокс – Халықаралық Олимпиада комитеті бекіткен салмақ дәрежелері мен қатаң іріктеу жүйесіне негізделген, әрбір турнирі ре...

¿Epstein está vivo? Un perfil de Fortnite vuelve a generar dudas En internet volvió a difundirse la teoría de que Jeffrey Epstein podría estar vivo. Según “Primetimer”, esto se debió a la actividad de un perfil de ...

Comienzan las conversaciones entre Estados Unidos e Irán en Mascate: Teherán se muestra cautamente optimista La primera ronda de conversaciones indirectas entre Estados Unidos e Irán sobre el programa nuclear de la República Islámica concluyó en Mascate, la ...

17 yaşında gizli ərə gedən, evli kişidən uşağı olan müğənni Şəbnəm Tovuzlu haqqında bilinməyənlər Müstəqil.az Lent.az-a istinadən “Bioqrafiya” rubrikasında qalmaqallardan adı düşməyən müğənni Şəbnəm Tovuzludan bəhs edir.– Şəbnəm Tovuzlu harada ana...

Հաստատվել են սպաների կողմից հիփոթեքով ձեռք բերվող բնակելի անշարժ գույքի առավելագույն արժեքը, պետական աջակցության պայմանները ԵՐԵՎԱՆ, 5 փետրվարի․/ԱՌԿԱ/․ Սահմանվել են սպայական կազմի զինծառայողների կողմից հիփոթեքային վարկավորմամբ ձեռք բերվող բնակելի անշարժ գույքի առավելագույն ...

Վավերագրվում են հայկական պատմական հուշարձանները (ՎԻԴԵՈ) ԵՐԵՎԱՆ, 4 փետրվարի․/ԱՌԿԱ/․ 2023 թվականից սկսած «Ինքնություն» հիմնադրամը մեկնարկել է Հայաստանի բազմադարյա վանքերի, եկեղեցիների ու մշակութային կոթողներ...

Epstein est-il vivant ? Un profil Fortnite relance les doutesEpstein est-il vivant ? Un profil Fortnite relance les doutes Une théorie selon laquelle Jeffrey Epstein pourrait être vivant s’est de nouveau répandue sur internet. Selon “Primetimer”, cela serait lié à l’activ...

Début des pourparlers américano-iraniens à Mascate: Téhéran se montre prudemment optimiste Le premier cycle de pourparlers indirects entre les États-Unis et l'Iran sur le programme nucléaire de la République islamique s'est conclu à Mascate...

Naxçıvanın muxtariyyət statusu ilə bağlı mülahizələr Kamran Novruz oğlu İsmayılov, Tarix elmləri doktoru Bu gün ölkədə ictimai müzakirələrin obyektində olan məsələlərdən biri də 35 ilə yaxındır Ermənist...

Tarixi ədalətin bərpası prezident İlham Əliyevin qətiyyətli mövqeyi və siyasəti nəticəsində mümkün oldu Nəhayət, Bakıda keçirilən tarixi məhkəmə prosesi – insanlıq əleyhinə və müharibə cinayətlərində ittiham olunan erməni seperatçılarının mühakimə...

«Өзбекәлі» спектаклі тұлға деңгейіне сай емес – туысының ашық хаты Tiek.kz редакциясына осындай өтінішпен Өзбекәлі Жәнібековтің Айғаным Серім деген туысы хабарласты. Келген хатты бір сөзін де өзгертпей жариялап отырм...

Абай облысында алимент өндіру жұмыстары күшейтілді Абай облысында алимент өндіру мәселесі бойынша жедел-профилактикалық іс-шаралар (ОПМ) өткізіліп жатыр. Тексеру нәтижесінде алимент бойынша берешегі б...

Ғылым, инновация және мәдениет: Айгүл Сәдуақасова неге бұл құндылықтар Конституцияның негізін құрайтынын айтты Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның тоғызыншы отырысында Философия, саясаттану және дінтану институтының директоры Айгүл Сәдуақасова жаңа Ат...

Portugaliyada prezidentlik saylovida Seguru ishonchli g‘alaba qozondi Portugaliyada prezident saylovining ikkinchi turi keskin intriga emas, balki aniq raqamlar bilan yakunlandi: so‘llarga yaqin Sotsialistik partiya nom...

Hafta boshida ob-havo qanday bo‘ladi? “O‘zgidromet” prognoziga ko‘ra, 8–11 fevral kunlari respublikada havo o‘zgaruvchan tus oladi: 8 fevralda ko‘p joylarda yog‘ingarchilik kutilmaydi, 9 ...

Seguru, Portekiz cumhurbaşkanlığı seçimlerinde kesin bir zafer kazandı Portekiz'deki ikinci tur cumhurbaşkanlığı seçimleri keskin bir intriga değil, somut rakamlarla sona erdi: Solya yakın Sosyalist Parti adayı António J...

Haftanın başında hava nasıl olacak? “Özgidromet” tahminine göre, 8–11 Şubat günlerinde cumhuriyette hava değişken bir karakter alacak: 8 Şubat’ta birçok yerde yağış beklenmiyor, 9 Şubat...

İlham Əliyev Betsi Berns Kornu qəbul etdi - FOTOLAR Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev fevralın 9-da ABŞ-nin Əsas Amerika Yəhudi Təşkilatlarının Prezidentləri Konfransının sədri Betsi B...

Maya Mustafayevaya hökm oxundu Külli miqdarda ziyan vurmaqla dələduzluqda ittiham olunan Maya Mustafayevanın cinayət işi üzrə növbəti məhkəmə prosesi yekunlaşıb.Bakıvaxtı.az-ın Uni...

Səhər kofe içməyin hansı faydaları var? Səhər saatlarında içilən bir fincan kofe bir çox insan üçün günün ayrılmaz hissəsidir. Kofe təkcə yuxunu açmaq üçün deyil, həm də fiziki və zehni fəa...

Tənbəllikdən necə xilas olaq? Tənbəllik bir çox insanın həyatında qarşılaşdığı ümumi problemdir. Vaxtında işləri görməmək, məqsədləri təxirə salmaq və motivasiya çatışmazlığı həm ...

Nərgiz Məhəmmədi həbs edildi Güney azərbaycanlı hüquq müdafiəçisi, Sülh üzrə Nobel mükafatı laureatı Nərgiz Məhəmmədi 7,5 il müddətinə həbs cəzasına məhkum edilib. Medialive.az x...

Prezident daha bir qəbul keçirdi Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bu gün ABŞ-ın Əsas Amerika Yəhudi Təşkilatlarının Prezidentləri Konfransının sədri Betsi Berns Kornun rəhbərlik et...

Олег Постернак: Кремлдин «тарыхый» риторикасы Борбор Азияда кооптонуу жаратууда Орусиялык медиа өкүлдөрүнүн билдирүүлөрү аймакта кеңири резонанс жаратты 2026-жылдын башында Орусиядагы белгилүү эки пропагандисттин билдирүүлөрү кыр...

Кыш жана жаз мезгилдеринде Антальянын тематикалык парктары 2026-жыл менен бирге Түркиянын туризм борбору Анталья (Antalya) үй-бүлөлүк эс алуу үчүн идеалдуу багыт катары өз ордун бекемдейт. Euromonitor уюмунун...

Rusya'nın 101 uçağı, Ukrayna'da ölümcül bir iz bıraktı Pazar gecesi, 8 Şubat'ta, Rusya Silahlı Kuvvetleri, Ukrayna topraklarına uçağı olmayan uçaklarla büyük bir saldırı düzenledi. Ukrayna Hava Kuvvetleri...

10 Şubat'ta hangi bölgelerde yağmur yağması muhtemel? “Özgidromet”, 10 Şubat Salı günü için bir sonraki tahmini yayımladı. Buna göre, ülkenin çoğu bölgesinde hava kararsızlaşacak ve bazı yerlerde yağmur ...

Forbes-ты таңғалдырған сыйақы: Қазақстан Олимпиада чемпионына қанша береді Италияда өтіп жатқан қысқы Олимпиада атлеттердің қалтасын қампайтар керемет мүмкіндік болғалы тұр. Олимпиада жүлдегеріне берілетін сыйақы бойынша Қаз...

«ATAMNYN AMANATY» ҰЙЫМЫ -ҰРПАҚ САБАҚТАСТЫҒЫНЫҢ ҰЙТҚЫСЫ Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев 2026 жылғы 05 қаңтарда «Түркістан» газетіне берген сұқбатында «Әскери қызметтің абырой-беделін көтеру ж...

Volunteerism as Way of Life in Kazakhstan The Astana Times provides news and information from Kazakhstan and around the world. This year has been designated the International Year of Voluntee...

NU Researchers Bring A.GEAR Rehabilitation Exoskeleton to Market The Astana Times provides news and information from Kazakhstan and around the world. ASTANA – The Astana Gait Exoskeleton Assisted Rehabilitation (A....

Ресейдің 101 дроны Украинада апат ізін қалдырды Жексенбіге қараған түні, 8 февральда Ресей Қарулы күштері Украина аумағына ұшқышсыз басқарылатын аппараттармен ірі шабуыл жасады. Украина Әскери-әуе ...

10 ақпанда қай аймақтарда жаңбыр жаууы мүмкін? «Өзгидромет» 10 ақпан, сейсенбі күніне арналған кезекті болжамды жариялады. Соған сәйкес, елдің басым бөлігінде ауа райы тұрақсызданып, кей жерлерде ...

Бүтін бір отбасы жоғалып кеткен Жангелдин ауылының тыныс-тіршілігі – фото Атырау облысында бүтін бір отбасы жұмбақ жағдайда жоғалып кетті. Кейіннен ерлі-зайыпты Максот Қарабалин мен Нәсіп Өтешқалиеваның сүйегі өздері тұрған...

Қытай АҚШ-тан Венесуэла президенті Мадуро мен оның жұбайын дереу босатуды талап етті ҚХР Сыртқы істер министрлігінің ресми өкілі Мао Нин 6 қаңтарда Вашингтон Венесуэладағы әскери операциясы арқылы халықаралық қатынастардың тұрақтылығы...

MPL: "İmişli" "Kəpəz"ə qarşı - YENİLƏNİR Misli Premyer Liqasında XIX turun oyunları keçirilir. Fanat.Az xəbər verir ki, turun ikinci oyun günündə daha iki matç baş tutacaq. "İmişli" Qubada "...

4 milyona görə həbs edilən dəstə başçısı da ev dustaqlığına buraxıldı İş adamı Quvat Beybutovun 4 milyon manatdan artıq vəsaitini dələduzluq yolu ilə ələ keçirməkdə ittiham olunan dəstə üzvlərindən daha biri həbsdən aza...

İran məhkəməsindən Nərgiz Məhəmmədi barəsində Güney azərbaycanlı hüquq müdafiəçisi, Sülh üzrə Nobel mükafatı laureatı Nərgiz Məhəmmədi 7,5 il müddətinə həbs cəzasına məhkum edilib. Gununsesi.info...

Շուկայի կապիտալիզացիան հունվարին ավելացել է 6,96%–ով՝ գերազանցելով 473 մլրդ դրամը․ Հաաստանի ֆոնդային բորսա ԵՐԵՎԱՆ, 9 փետրվարի․/ԱՌԿԱ/․ Բաժնետոմսերի շուկայի կապիտալիզացիան 2026թ․–ի հունվարին կազմել է շուրջ 473․4 մլրդ ՀՀ դրամ։ Նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվա...

AZPROMO-nun 2025-ci ildə ixracın və investisiyaların təşviqi üzrə fəaliyyəti - HESABAT 2025-ci ildə AZPROMO ölkədə qeyri-neft məhsullarının ixracının genişləndirilməsi və investisiyaların cəlb olunması istiqamətində çoxşaxəli fəaliyyət ...

Azərbaycan bank sektorunda kredit portfeli artıb, faiz siyasəti kreditləşməyə dəstək verir 2025-ci ilin yekunlarına görə, Azərbaycanda bank sektorunun kredit portfeli artımını davam etdirib. Finss.az Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatına ə...

Россиянинг 101 дрони Украина бўйлаб ҳалокат изи қолдирди Якшанбага ўтар кечаси, 8 февралда Россия Қуролли кучлари Украина ҳудудига учувчисиз аппаратлар билан йирик ҳужум уюштирди. Украина Ҳаво кучлари маълу...

10 феврал куни қайси ҳудудларда ёмғир ёғиши мумкин? “Ўзгидромет” 10 февраль, сешанба куни учун навбатдаги прогнозни эълон қилди. Унга кўра, мамлакатнинг аксарият ҳудудларида ҳаво беқарорлашиб, айрим жо...

ეფ-ეს-ბე-ს მტკიცებით, ადამიანი, რომელიც გენერალ ალექსეევს თავს დაესხა, უკრაინის სპეცსამსახურების აგენტი იყო – “ის რუსეთში კიშინიოვისა და თბილისის გავლით ჩამოვიდა” გენერალ-ლეიტენანტ ვლადიმერ ალექსეევის მკვლელობის მცდელობის შემსრულებელი, ლიუბომირ კორბა უკრაინის სპეცსამსახურების აგენ...

დავით ქართველიშვილი: მოსკოვიდან მოდის არა „დახურული კარის“ სიგნალი, არამედ დემონსტრირება იმისა, რომ კარი სამუდამოდ არ არის ჩაკეტილი, უბრალოდ გასაღები სხვის ხელში რჩება პარტია „ხალხის ძალის“ წევრი, დავით ქართველიშვილი სოციალურ ქსელში ეხმაურება რუსეთის „საკონსულო პუნქტების“ საქმიანობის შეჩერებას გაგრაში, ოჩამჩირესა და...

Prezident İlham Əliyev ABŞ-ın Əsas Amerika Yəhudi Təşkilatlarının Prezidentləri Konfransının nümayəndə heyətini qəbul edib Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev fevralın 9-da ABŞ-ın Əsas Amerika Yəhudi Təşkilatlarının Prezidentləri Konfransının sədri Betsi Be...

Қылмыс әлеміне танымал: спортшы Еркебұлан Шынәлиевті орманға апарып, басына тапанша тақаған Айнұр Тұрсынбаеваның күйеуі болып шықты Фото: caravan.kz Бокстан Бейжің олимпиадасының қола жүлдегері, әлемнің күміс және қола жүлдегері Еркебұлан Шынәлиев өзіне жасалған қастандық туралы а...

Әрбір екінші қазақстандық қолдау көрген: «Samruk-Kazyna Trust» қоры директорының өтірік есебі әшкере болды Фото: atr.kz «Самұрық-Қазына» қорының қоғамдық кеңесінде «Samruk-Kazyna Trust» қорының жұмысы талқыланып жатыр. Қордың бас директоры Альфия Адиева жы...

217 nəfərə qarşı dələduzluq edənlər YENİDƏN məhkəmə qarşısında “OCOS” beynəlxalq dələduzluq piramidasını Azərbaycana gətirməklə vətəndaşların külli miqdarda pulunu dələduzluq yolu ilə mənimsəməkdə təqsirləndirilə...

Kappadokiyada yeni kulinariya dövrü: MICHELIN ulduzlu restoranlar – FOTOLAR MICHELIN Bələdçisinin Türkiyədəki fəaliyyəti 2022-ci ildə İstanbul 2023 seçiminin elan olunması ilə başlayıb. Sonrakı mərhələdə bələdçi İzmir və Muğl...

Елнұр Бейсенбаев Ақордада лауазымды қызметке тағайындалды Мәжіліс депутаты Елнұр Бейсенбаев Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі лауазымына тағайындалды, деп хабарлайды NewsMedia.kz. Елнұр ...

Президент Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрін қабылдады Фото: АқордаМемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаевты қабылдады, деп хабарлайды Ult.kz. Пр...

ҚАЗАҚКОНЦЕРТТЕ «КОНСТИТУЦИЯ – ТӘУЕЛСІЗДІКТІҢ КЕПІЛІ» АТТЫ ДӨҢГЕЛЕК ҮСТЕЛ ӨТТІ Роза Бағланова атындағы «Қазақконцерт» мемлекеттік академиялық концерттік ұйымында «Конституция – тәуелсіздіктің кепілі» атты дөңгелек үстел өтті. Іс...

Xaricdən mal şifariş edən şəxslərin DİQQƏTİNƏ: Qərar dəyişdi Dövlət Gömrük Komitəsindən xəbərdarlıq Dövlət Gömrük Komitəsi (DGK) xarici onlayn platformalardan alış-veriş edən və “Smart Customs” sistemindən isti...

Салық кодексіне қандай өзгеріс енуі мүмкін 1 қаңтардан бастап жаңа Салық кодексі күшіне енді, бұл – соңғы жылдардағы ірі реформаның бірі. Мемлекет Салық кодексінің көмегімен бюджетті нығайтып,...

Жаңа Конституциямыздағы жаңа ұстанымдар мен нормалар басқа елдерге үлгі, бағдар болатынына сенімді айта аламыз– Ерлан Қарин Еліміз алғашқылардың бірі болып цифрлық деректерді қорғау нормасын Ата Заңға енгізіп отыр – Ерлан Қарин Ата Заңның жаңа мәтініндегі жаңа ұстанымдар м...

Өскеменде экологиялық тұрғыда қауіпсіз ЖЭО бой көтереді Бүгін Энергетика министрлігі 2030 жылға дейінгі көмір генерациясын дамыту жоспарын таныстырды. 2030 жылға дейінгі көмір генерациясын дамыту жөніндегі...

Зейнеткерлік демалысқа шықпас бұрын зейнетақыға өтініш беру керек Зейнет жасына жеткен немесе мүгедектігі бар азаматтар зейнетақы төлемдерін уақтында алу үшін міндетті түрде тиісті органдарға жүгінуі қажет. Өтініш к...

Britaniya şahzadəsi Uilyam Səudiyyə Ərəbistanına üç günlük səfərə başlayır Böyük Britaniya Şahzadə Uilyam Səudiyyə Ərəbistanına ilk rəsmi səfərinə bazar ertəsi günü ev sahibi vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salmanla görüşlə baş...

Конституциялық реформа – болашаққа жасалған стратегиялық қадам Азаматтарға ұсынылып отырған өзгерістер, жаңашылдықтар және құжаттың нормативтік бөлігіне енгізілетін түзетулер туралы ақпарат берілуде. Сонымен қата...

Еңбекке жарамсыз ата-анаға балаларының қамқорлық жасауы Конституцияда бекітілді – Ардагерлер ұйымы Мәжіліс депутаты, «Ардагерлер ұйымы» республикалық қоғамдық бірлестігінің төрағасы Бақтығожа Ізмұхамбетов жаңа Конституцияға егде адамдарға қатысты қ...

MPL: "İmişli" - "Kəpəz" oyununda qalib müəyyənləşmədi, "Turan Tovuz" "Karvan-Yevlax"a qarşı - YENİLƏNİR Misli Premyer Liqasında XIX turun oyunları keçirilir. Fanat.Az xəbər verir ki, turun ikinci oyun günündə daha iki matç baş tutacaq. "İmişli" Qubada "...

“რას აკეთებთ? ოჯახის წევრების დახოცვა თუ გადაწყვიტეთ მაგას მოესწრებით” – რას წერს ნიკა მელიას მეუღლე? რატომ გადაიყვანეს ნიკა მელია კლინიკა “ვივამედში”? მელიას მამის კომენტარი ნიკა მელიას მეუღლე, მაიკო ბეგიაშვილი სოციაურ ქსელში წერს: “რას აკეთებთ ნიკას ვერ მოერევით, თქვე უსამართლო ბოროტებო!ოჯახის წევრების დახოცვა თუ გადაწყვ...

Альваро Арбелоа «Валенсияға» қарсы ойын жайлы: «Бұл жеңіс – төзімнің, мінездің және командалық рухтың нәтижесі» Ла Лиганың 23 турының қорытынды кездесуі «Реал» — «Валенсия» арасында өтті. Бұл кездесуде мадридтік «Реал» сырт алаңда 0:2 есебімен жеңіске жет...

“Qərbi Azərbaycan İrsini Tanı” Gənclər Formuna start verilir “İRƏLİ” İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə “Qərbi Azərbaycan İrsini Tanı” Gənclər Forumu layihəsinə start ve...

Ruben Vardanyan sabah yenidən hakim qarşısına çıxarılacaq Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin sülh və insanlıq əleyhinə cinayətlər, müharibə cinayətləri, habelə terrorçuluq, terrorçuluğu maliyyəl...

Абай облысында көктемгі су тасқынына дайындық күшейтілді Semeytany.kz — Абай облысының әкімі Берік Уәлидің төрағалығымен өткен кеңейтілген аппараттық кеңесте көктемгі су тасқыны кезеңіне дайындық мәсе...

Берік Уәли: Агросалаға бөлінген қаржы толық әрі мақсатты игерілуі керек Semeytany.kz — Облыс әкімі Берік Уәлидің төрағалығымен өткен кеңейтілген аппараттық кеңесте агроөнеркәсіптік кешен субъектілерін мемлекеттік қо...

Тәуелділік: энергетиканың жас ұрпаққа қаупі қандай? Фото: gov.kzҚазіргі қоғамда сергек болу – қажеттілікке, ал энергетикалық сусындар сол қажеттілікті жылдам өтейтін «қолжетімді құралға» айналды. Алайд...

“Ən CAVAN Həftə” başa çatıb! 1–7 fevral tarixlərini əhatə edən 7 layihədən ibarət “Ən CAVAN Həftə” silsilə tədbirlər proqramı keçirilib. Azərbaycan Respublikasının Gənclər Fondun...

Həmzəyevin AAYDA-da “ailə podratı”- Vəzifədə olan qohumlarının SİYAHIsı Məlum olduğu kimi, Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyində (AAYDA) kadr dəyişikliyi baş verib. Medialive.az Tribuna.az-a istinadən xəbər ver...

Мақатаевтың 95 жылдығы: Жетісу сахнасында ерекше моноспектакль қойылды Жетісу облысында қазақ поэзиясының алыбы Мұқағали Мақатаевтың 95 жылдығына орай бірқатар мәдени шаралар ұйымдастырылды, деп жазады Ertenmedia.kz. Мер...

Ұзақ демалыс жақындап қалды: Наурыздағы демалысты қалай жоспарлаған дұрыс 2026 жылдың наурыз айы қазақстандықтар үшін ерекше жомарт болып, бірнеше ұзақ демалыс күндерін сыйлайды, деп жазады Ertenmedia.kz. Бұл айда елімізде ...

Buxoro biyennalesi global san’at yarmarkasida namoyish etildi Qatar poytaxti Dohada o‘tkazilgan “Art Basel Qatar” xalqaro san’at yarmarkasi doirasida O‘zbekiston vakillari ishtirokida muhim panel muhokama bo‘lib...

Sahnadan muhabbatgacha: Asal Shodiyeva hikoyasi Taniqli aktrisa Asal Shodiyeva 6-aprel kuni 34 yoshni qarshi oladi. Bugungi kunda muvaffaqiyatli loyihalardagi turli obrazlari bilan tomoshabinlar me...

Noqonuniy migratsiyada ayblanayotgan politsiyachilar soni ko‘paymoqda Moskvada noqonuniy migratsiya bilan shug‘ullangan bir guruh politsiyachilar fosh etildi. Tergovchilarning fikricha, bir necha politsiya xodimlari ta&...

Agar politsiyachi sizning telefon parolingizni so‘rasa… Shu kunlarda Moskva va Sankt-Peterburg metrolarida yo‘lovchilarning telefon va noutbuklari tekshirilishi haqida xabarlar tarqaldi. Rasmiylar politsiy...

“Ermənistan Konstitusiyası dəyişməyincə sülh müqaviləsi imzalanmayacaq” “Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesi xeyli irəliləyib və artıq demək olar ki, bütün mübahisəli məsələlər həllini tapıb”. Gununs...

Cey Di Vensə açıq məktub ünvanladılar Azərbaycan vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələri ABŞ-nin vitse-prezidenti Cey Di Vensə açıq məktub ünvanlayıblar. Gununsesi.info AZƏRTAC-a istinadən mə...

ФСБ заявила, что подозреваемые в покушении на генерала Алексеева дали признательные показания По версии ФСБ, Корба был завербован СБУ в августе 2025 года в Тернополе. При этом, как утверждает ведомство, польские силовики, задействовавшие сына ...

Kyrgyzstan presented initiatives for green development and digitalization in Paris ```htmlThe Eurasia Week took place in Paris, organized by the Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) - 2026, gathe...

Metrodan istifadə edənləri SEVİNDİRƏCƏK XƏBƏR “2025-2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramına uyğun olaraq, qeyd edilən müddətdə 10 yeni stansiyanın inşası planlaşdırılır”. Cagdas.Az xəbər veri...

Trendyol представляет олимпийскую коллекцию одежды к Milano Cortina 2026 Новая коллекция одежды, разработанная и произведенная компанией Trendyol, будет представлена к продаже во время сезона зимних Олимпийских игр Milano ...

Broadcom анонсировал первые в отрасли решения Wi-Fi 8 для точек доступа и коммутаторов корпоративного класса Компания Broadcom анонсировала первые в отрасли решения Wi-Fi 8 для точек доступа и коммутаторов корпоративного класса, построенные на единой кремние...

Алматы жастары жаңа Конституция жобасын ЖИ-батл форматында талқылап, бірауыздан қолдады Алматы қаласының Әуезов ауданындағы комьюнити-орталықта Қазақстан Республикасының жаңа Конституция жобасын талқылауға арналған қала жастарының қатысу...

18 техника, 37 жұмысшы: Степногорск қаласынан шамамен 50 мың текше метр қар шығарылды Фото: Степногорск қаласының әкімдігі Степногорс қаласында автомобиль жолдарының жалпы ұзындығы 59 шаырымды құрайды. Қалада 19 көше және 9 шағын аудан...

Казакстан жаңы тынчтык формулаларын издеп жатат — жана бул региондогу күчтөрдүн тең салмактуулугун өзгөртөт Эксперт Астананын тышкы саясаттагы кадамдарынын маанилүүлүгүн Жакынкы Чыгыш үчүн гана эмес, Борбордук Азия үчүн да баса белгиледиКазакстандын эл арал...

Бір сәттік «табыс» – өмірлік өкініш Қазіргі қоғамдағы ең өзекті әрі қауіпті мәселелердің бірі – жастардың есірткі қылмысына тартылуы. Өкінішке қарай, бұл індет жылдан-жылға жасарып бара...

Ата заң жобасына ұсынылған жаңа маңызды толықтырулар таныстырылды Азаматтар, қоғамдық ұйымдар, ғалымдар мен заңгерлер қауымдастығының бірқатар ұсынысы негізінде Қазақстанның жаңа Конституциясының жобасына жаңа маңыз...

EU Highlights Depth of Partnership With Kazakhstan After 33 Years The Astana Times provides news and information from Kazakhstan and around the world. ASTANA – In February, Kazakhstan and the European Union mark 33 ...

Kazakhstan Advances Plans to Modernize Coal-Fired Power Sector The Astana Times provides news and information from Kazakhstan and around the world. ASTANA – The Government, through the Energy Ministry, is develop...

ԿԸՀ-ն արտահերթ նիստում հաստատել է ԱԺ հերթական ընտրությունների հիմնական միջոցառումների ժամանակացույցը Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը փետրվարի 9-ի արտահերթ նիստում հաստատել է 2026 թվականի հունիսի 7-ին նշանակված ԱԺ հերթական ընտրությունների նախապատրաս...

Nouveau train de luxe Pékin-Tachkent: annonce du programme de voyage sur la Route de la Soie Photo: travelandtourworld.com La Route de la Soie n'est plus une carte, elle devient un véritable itinéraire. Le voyagiste britannique Golden Eagle L...

Қазақстанның ардагерлер қауымы жаңа Конституция жобасына қолдау білдірді «Жаңа Конститутция жобасында әрбір азаматқа жалақы мен зейнетақының ең төмен мөлшеріне, жасына, науқастануына немесе мүгедектігіне байланысты әлеумет...

Жұмыс істейтін мүгедектігі бар адамдар үшін салық шегерімін қолдану тетігі анықталды Премьер-министрдің орынбасары – ұлттық экономика министрі Серік Жұманғариннің төрағалығымен өткен Салық кодексін енгізу жөніндегі Жобалық кеңсенің тө...

RABİTƏBANK MÜŞTƏRİLƏRİ 2025-Cİ İLDƏ 12 MİLYON MANATDAN ÇOX KEŞBEK QAZANIBLAR Rabitəbankın innovativ kart məhsulu olan Kartmane 2025-ci ildə də müştərilərinə alış-verişdən real qazanc əldə etmək imkanı yaratmaqda davam edib. İl...

ABŞ Ticarət Palatasının Azərbaycana biznes missiyası çərçivəsində dəyirmi masa