Naxçıvanın muxtariyyət statusu ilə bağlı mülahizələr

22:35, 11 Фев.

Kamran Novruz oğlu İsmayılov, Tarix elmləri doktoru Bu gün ölkədə ictimai müzakirələrin obyektində olan məsələlərdən biri də 35 ilə yaxındır Ermənistanın blokadası altında yaşayan Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsinin muxtariyyət statusu ilə bağlıdır.

Əsas diskussiyalar muxtariyyət statusunun indiki formada saxlanılması və ya dəyişilməsi ətrafında gedir. Dərhal öz mövqeyimi bildirmək istəyirəm: mən Naxçıvanın indiki muxtar statusunun saxlanılmasının tərəfdarı deyiləm. Özü də bu mövqeyimi mən artıq 30 ildir ki, ifadə edirəm və mənim bu mövqeyim indi bölgədə və onun ətrafında baş verən hadisələrlə qətiyyən bağlı deyildir.

Naxçıvanın muxtar respublika formasında statusunun saxlanılması tərəfdarları bu statusun guya beynəlxalq müqavilələrlə təsbit edildiyini və bu statusu dəyişməyin mümkün olmadığını iddia edirlər.

Bu zaman onların əsas istinad nöqtələri 1921-ci ildə bağlanmış Moskva və Qars müqavilələridir. Ümumiyyətlə, bizdə ictimai rəydə, tarixşünaslıqda bu müqavilələr ətrafında sanki bir ehkam, mif formalaşmışdır.

Bu miflərdən biri odan ibarətdir ki, guya Moskva və Qars müqavilələrində Naxçıvanın muxtar statusu (respublika formasında) qəti olaraq öz əksini tapmışdır. Yumşaq desək, bu tarixi faktın və mənbənin saxtalaşdırılmasıdır.

Moskva müqaviləsinin 3-cü, Qars müqaviləsinin isə 5-ci maddəsində Naxçıvan bölgəsi “muxtar ərazi” (müqavilənin tərtib olunduğu türk dilindəki mətndə “özerk ülke”, rus dilindəki mətndə “автономная территория”) kimi qeyd olunur [Карсский договор от 13 октября 1921 года.

AR DA, f. 28, s.1, iş 68, v.10-12; Карсский договор от 13 октября 1921 года.https://www.virtualkarabakh.az/ru/post-item/32/132/qars-muqavilesi-1921-ci-il-13-oktyabr.html; Московский договор между Россией и Турцией, 16 марта 1921 года http://www.

doc20vek.ru/node/4149]. Müqavilələrdə bu ərazidə konkret hansı muxtariyyət formasının tətbiq olunacağı qeyd olunmur. Dünyada muxtar ərazi statusunun ən müxtəlif növləri (xüsusi ərazi, muxtar qurum və s.

) mövcuddur. Yanılmıramsa, muxtariyyətin respublika forması yalnız keçmiş SSRİ-də gerçəkləşdirilmişdir. Yeri gəlmişkən, Naxçıvan öz tarixi ərzində muxtariyyətin ən müxtəlif formalarını (muxtar vilayət, sovet sosialist respublikası, muxtar sovet sosialist respublikası, muxtar respublika) yaşamışdır.

İkinci mif – Moskva və Qars müqavilələri ilə Naxçıvanın muxtar status əldə etməsi Azərbaycan üçün böyük tarixi nailiyyət, tarix hadisədir. Bu doğrudanmı belədir? Əslində muxtariyyət nə deməkdir.

Muxtariyyət dövlətin müəyyən ərazisinin xüsusi statusa malik olması və ya müvafiq statusa malik ərazi vahididir. Bu isə həmin ərazinin, daxil olduğu dövlətin hüquq və səlahiyyətlərindən kənarda öz daxili problemlərini müstəqil həll etmək hüququnu nəzərdə tutur.

Bu anlayış özündə yerli (regional) özünüidarəetməni ehtiva edir. Muxtariyyət anlayışı uzun müddət suverenlik və müstəqillik anlayışları ilə assosiasiya olunmuşdur.

Beynəlxalq nəzəriyyədə ənənəvi olaraq hər hansı xarici hakimiyyətə tabe olmayan dövlətlər muxtar dövlətlər adlanırdılar. Başqa sözlə, muxtariyyət nisbi müstəqillik anlamında başa düşülürdü. Məlumdur ki, Azərbaycan konstitusiyaya görə unitar dövlətdir.

Düzdür, hazırda dünyada bir çox unitar dövlətlərin (İtaliya, İspaniya, Portuqaliya, Çin, Danimarka, Finlandiya, Böyük Britaniya və s.) də daxilində muxtar ərazilər mövcuddur. Lakin onların mütləq əksəriyyəti ümumi deyil, spesifik, yəni milli-ərazi xarakter daşıyırlar.

Naxçıvanın muxtariyyəti isə sırf siyasi-ərazi muxtariyyətidir. Bu baxımdan XX əsrin 20-ci illərin əvvəllərində Naxçıvana muxtariyyət statusunun verilməsi əslində Azərbaycanın bu tarixi ərazisinə öz suveren hüquqlarının nəhdudlaşdırılması demək idi.

Daha bunun nəyi tarixi nailiyyət oldu? Tarixi nailiyyət həmin müqavilələrdə Naxçıvanın Azərbaycanın ayrılmaz ərazisi kimi tanınması olardı. Düzdür bəziləri mənim bu fikrimə etiraz edərək müqavilələrdə Naxçıvanın muxtariyyət statusu haqqında bəndin öz əksini tapmasını kompromis kimi qəbul edirlər.

Əgər bu belədirsə bunu açıq etiraf etsinlər. Biz isə uzun müddətdir hətta, Naxçıvan MSSR-in yaradılması yubileylərini belə bayram kimi qəbul edirik.

Naxçıvan bölgəsinin xüsusi statusunun əldə olunmasında 1918-1921-ci illərdə bölgədə və ətrafında baş vermiş hadisələr mühüm rol oynamışdır. Həmin dövr Naxçıvanın siyasi tarixinin mühüm mərhələsi olmaqla yanaşı, onun ərazi mənsubluğunun müəyyənləşdirilməsində həlledici rol oynadı.

İlk dəfə olaraq 1918-ci il iyunun 4-də Azərbaycan Cümhuriyyəti ilə Türkiyə hərbi komandanlığı arasında bağlanmış Batum müqaviləsində qeyri-müəyyən şəkildə də olsa öz əksini tapmış bölgənin ərazi identikliyi məsələsi bölgəyə erməni təcavüzünün genişləndiyi bir zamanda onun taleyinin həll olunmasında həlledici amil rolunu oynadı.

Batum müqaviləsinə əsasən Naxçıvan ərazisi Azərbaycanla Türkiyə arasında bölüşdürülür və İndiki Ordubad rayonu ərazisindən axan Gilançay iki dövlət arasında sərhəd xətti kimi müəyyənləşirdi.

Müqaviləyə görə Ordubad ərazisi Azərbaycan Cümhuriyyətinin, Naxçıvan və Şərur isə Osmanlı imperiyasının tərkibinə qatılırdı [Азербайджанская Демократическая Республика: Внешняя политика (Документы и материалы), Баку: Азербайджан, 1998, 632 c.

, s.14; İsmayılov K. Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsi regional hərbi-siyasi proseslərdə (1917-1920, Bakı: Turxan NPB, 2019, 264 s., s. 29-30].

Bütövlükdə həmin dövrün ən mühüm nəticəsi Ermənistanın real təhdidləri qarşısında Naxçıvanın türk-Azərbaycan milli-ərazi identikliyini qoruyub saxlaması oldu. 1918-1921-ci illər həm də onunla əlamətdar oldu ki, Naxçıvan əhalisi ilk dəfə olaraq öz türk kimliyini və Azərbaycan ərazi kimliyini açıq-aşkar ifadə etməyə başladı.

Bunu naxçıvanlıların onları erməni hücumlarından qorumaq məqsədilə türk hərbi komandanlığına göndərdikləri çoxsaylı məktub və müraciətləri də təsdiq edirdi.

Ermənilərin bölgənin ilhaqına yönəlmiş addımlarının qarşısının alınması, azərbaycanlı əhalinin həyat təhlükəsizliyinin təmin edilməsi baxımından Naxçıvanın siyasi elitasının həmin dövrdə atdığı addımlar xüsusi qeyd edilməlidir. Bu addımlar sırasında 1918-ci ilin mayında Araz-Türk Respublikasının yaradılmasını, 1919-cu ilin yanvarında Naxçıvan Türk Milli Şurasının fəaliyyətinin bərpa edilməsini, “Naxçıvan Türk hökuməti” adlı qurumun təşkil edilməsini, Azərbaycan, İran və Türkiyə hökumətləri ilə əlaqələrin yaradılmasını, silahlı qüvvələrin yaradılmasını, erməni hücumlarına qarşı müdafiə tədbirlərinin görülməsini xüsusi qeyd etmək lazımdır.

Naxçıvanda öz silahlı dəstəsini yerləşdirdikdən sonra ingilislərin bölgəni Ermənistanın idarəçiliyinə vermək planları naxçıvanlılar tərəfindən qətiyyətlə rədd edilmiş, onlar diyarın gələcəyinin yalnız Azərbaycanın tərkibində gördüklərini qətiyyətlə ifadə etmişdilər.

Naxçıvanlılar Azərbaycan hökuməti ilə əlaqə yaratmaq üçün Bakıya nümayəndələr göndərmiş, Azərbaycan hökuməti də öz növbəsində Naxçıvan üzərində suverenliyini təsbit etmək üçün müəyyən siyasi, inzibati, diplomatik, hərbi, maliyyə xarakterli addımlar atmışdı.

Həmin tədbirlər sırasında Naxçıvan general-qubernatorluğunun yaradılması, Naxçıvandakı vəziyyəti öyrənmək üçün oraya nümayəndə heyətinin göndərilməsi xüsusi qeyd edilməlidir.

Naxçıvanlıların müqavimətinə baxmayaraq ingilislər bölgəni Ermənistanın idarəçiliyinə versələr də ingilis qoşunları Naxçıvandan çıxarıldıqdan sonra yerli əhali silaha sarılaraq erməni qoşunlarını Ordubad istisna olmaqla bölgənin bütün ərazisindən çıxarmağa müvəffəq oldu.

Bununla da Naxçıvanda erməni idarəçiliyi iflasa uğradı.

Naxçıvanda ingilisləri əvəz etmiş amerikalıların da müxtəlif layihələr irəli sürməklə bölgəni ermənilərə tabe etdirmək cəhdləri də bir nəticə vermədi.

Bu faktlar Naxçıvan bölgəsinin artıq həmin dövrdə öz etnik-ərazi identikliyinin dəqiq müəyyənləşdirdiyini təsdiq edir.

Bütövlükdə 1918-1920-ci illərdə Naxçıvanda və onun ətrafında cərəyan etmiş hərbi-siyasi proseslər, bölgənin erməni təcavüzündən qorunmasında Naxçıvan siyasi elitası – Azərbaycan hökuməti – Türk hərbi komandanlığı üçbucağının əməli koordinasiyasının yüksək səmərəliliyini bir daha təsdiq etmiş oldu.

Yeri gəlmişkən, bu gün Naxçıvan MR-nın müdafiəsinin və təhlükəsizliyinin təmin edilməsində də adı çəkilən üçbucağın müstəsna rol oynadığı şübhəsizdir.

Azərbaycanın sovetləşməsindən, Naxçıvanın sovet qoşunları tərəfindən tutulmasından sonra bölgə Sovet Rusiyası ilə Mustafa Kamal Türkiyəsi arasında münasibətlərin əsas çuğlaşma nöqtəsinə çevrildi. Cümhuriyyət dövründə olduğu kimi indi də Naxçıvanın milli-ərazi identikliyinə təsir göstərən həlledici amil xarici qüvvə amili oldu.

Ermənistanı öz tərəfinə çəkmək üçün Sovet Rusiyasının rəhbərliyində təmsil olunan bir qrup (G.Çiçerin, S.Orconikidze, B.Leqran) Naxçıvanın ona verilməsi təklifini irəli sürürdülər.

Lakin Naxçıvan öz milli-etnik və ərazi kimliyini artıq qəti müəyyənləşdirmişdi: Naxçıvanın türk əhalisi bölgənin gələcəyini Azərbaycandan kənarda təsəvvür etmirdi. Bunu Naxçıvanda Sovet hökumətini təmsil edən bir çox şəxslərin Moskvaya, Bakıya məktub və müraciətləri də təsdiq edir.

Bu baxımdan B. Şahtaxtinskinin V. Leninə 13 avqust 1920-ci il tarixli məktubu səciyyəvidir. O bildirirdi ki, Naxçıvan əhalisi belə bir fikri yaxına buraxmaq istəmir ki, Sovet Rusiyası bütün əhalinin iradəsinin əleyhinə olaraq, Naxçıvanı daşnaklara versin.

Bundan üç gün əvvəl isə M. Bekdaşov N. Nərimanova məktubunda Naxçıvan xalqının böyük əksəriyyətinin diyarın Azərbaycan SSR-in ayrılmaz hissəsi kimi tanıdığı bildirmişdi [Həsənli C.

Sovet dövründə Azərbaycanın xarici siyasəti (1920-1939), Bakı, Adiloğlu, 2012, 656 s., s.259] 1921-ci ildə bağlanmış Moskva və Qars müqavilələri isə Naxçıvanın milli-ərzi identikliyinin dördillik inkişafının məntiqi və hüquqi təsbiti oldu.

Sonrakı illərdə bölgənin ərazi statusu ilə bağlı həyata keçirilən hüquqi addımlar, qəbul edilmiş normativ sənədlər, o cümlədən Naxçıvanın Azərbaycan tərkibində muxtar statusunu təsdiqləyən Azərbaycanın və Naxçıvanın konstitusiyaları bu identikliyin hüquqi cəhətdən yeni reallıqlara uyğunlaşdırılması idi.

Azərbaycanın Naxçıvan üzərində suverenliyinin təmin edilməsində Mustafa Kamalın, Kazım Qarabəkirin, Türkiyənin digər siyasi-hərbi rəhbərlərnin müstəsna xidmətləri vardır.

Onların apardıqları gərgin mübarizə sayəsində bolşeviklər tərəfindən Şərur-Dərələyəz qəzasının Ermənistana verilməsi nəzərdə tutulan bir hissəsi (Sədərək kəndi ilə Arazdəyən arasındakı kiçik ərazi – Qurd qapısı rayonu) Naxçıvana qaytarılaraq diyarın Türkiyə ilə ümumi sərhədi yaradılmışdı.

Türkiyənin inadlı mövqeyi ilə rastlaşan Rusiya sovet hökuməti 16 mart 1921-ci il Moskva müqaviləsinə Naxçıvan ilə bağlı xüsusi bəndin salınmasına razılıq verməyə məcbur olmuşdu.

Yalnız bundan sonra Türk qoşunları Naxçıvan ərazisini tərk etmişdilər. Türk qoşunları regionu tərk etməmişdən əvvəl burada ərazinin nənsubluğu ilə bağlı keçirilmiş rəy sorğusunda əhalinin 90% Naxçıvan diyarının Azərbaycanın tərkibinə daxil olması təklifini dəstəkləmişdi.

Həmin ilin oktyabrın 13-də bağlanmış Qars müqaviləsi isə Moskva müqaviləsinin Naxçıvanla bağlanmış müddəasını olduğu kimi təsdiqləmişdi. Bu müqavilələrin ən mühüm nəticəsi də məhz ondan ibarət idi ki, B.

Şahtaxtinskinin qeyd etdiyi kimi, “Naxçıvan rayonu Azərbaycana keçirdi və o heç zaman Ermənistana verilməyəcəkdir” [Письмо Бехбуда .Шахтахтинского. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivi, Fond 609, Siyahı 1, iş 94, v.

138]. Moskva və Qars müqavilələrinin Naxçıvanla bağlı maddələrinə İran tarixçiləri də özünəməxsus şərh verirlər. Onların iddialarına görə guya müqavilələrdə göstərilmiş Yuxarı Qarasu ilə Araz çayı arasında ərazi (indi Türkiyəni Naxçıvanla birləşdirən dar dəhliz) İrana məxsus idi və XVIII əsrin xəritələrində Maku vilayətinin bir hissəsi kimi göstərilmişdi.

Onlar bu ərazinin 1828-ci ildə Rusiyaya verildiyini iddia edirlər. Sonralar guya İran Türkiyə ilə sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi məqsədilə apardığı danışıqlarda bu zolağı qaytarmağa cəhd göstərsə də buna nail olmamışdı.

Ermənilər də Moskva və Qars müqavilələrinin hüquqi əsasının olmadığını sübut etmək üçün İran tarixşünaslığının bu tezisindən istifadə edirlər.

Bunu erməni siyasi xadimlərinin Moskva müqaviləsinin 100 illiyi ilə bağlı dünya liderlərinə müraciəti də təsdiq edir [Обращение к мировым лидерам о политической и правовой оценке 100-летнего пакта Ленин-Ататюрк (Московский договор от 16 марта 1921 года) и признании его недействующим на территории России в части государства Армения” 16 марта 2021 год ttps://nt.

am/ru/news/298233\]. Bu fakt Ermənistanla İranın Azərbaycana, Naxçıvana, Türkiyəyə qarşı çoxillik birgə fəaliyyətinin daha bir sübutudur.

1922-ci ildə Qars müqaviləsi hər dörd respublikanın ali orqanları tərəfindən ratifikasiya edildi. Həmin il sentyabrın 11-də İrəvanda Azərbaycan və Ermənistan nümayəndələri arasında ratifikasiya sənədlərinin mübadiləsi baş tutduqdan sonra müqavilə qüvvəyə mindi.

Bununla da Naxçıvanın dəfələrlə ifadə olunmuş milli-ərazi identikliyi beynəlxalq müqavilə ilə bir daha öz hüquqi təsbitini tapdı Düzdür, Naxçıvan əhalisinin inadlı müqaviməti, Mustafa Kamalın başçılıq etdiyi Türkiyənin yeni hökumətinin səyləri nəticəsində (məhz onların qətiyyəti mövqeyinin nəticəsi idi ki, qeyd olunan maddələrdə Azərbaycan üçün müstəsna əhəmiyyət kəsb edən şərt – “Azərbaycanın Naxçıvan vilayətinə himayəsinin heç bir üçüncü dövlətə güzəştə getməməsi” şərti öz əksini tapmışdı – K.

İ.) ermənilər öz məqsədlərinə nail olmasalar da, sonuncular müqavilələrin bağlanmasından ötən müddət ərzində Naxçıvanla bağlı iddialarından heç vaxt əl çəkməmişlər.

Yeri gəlmişkən, erməni tarixşünaslığı və rəsmi ideologiyası 1921-ci ildə Naxçıvana muxtariyyət verilməsini ermənilərin kiçik uğuru kimi dəyərləndirirlər.

Ermənilər iddia edirlər ki, türk-bolşevik işbirliyi nəticəsində imzalanmış Moskva və Qars müqavilələri Naxçıvanın “öz ana vətəni”ndən – Ermənistandan qoparılaraq Azərbaycana verilməsini rəsmiləşdirmişdi.

Lakin həmin müqavilələrdə Naxçıvanın Azərbaycanın himayəçiliyi altında (tərkibində deyil – K.İ) da olsa muxtariyyət qazanmasını ermənilər məhz onlara edilən güzəşt kimi qəbul edərək bu muxtariyyətin diyarın erməni əhalisinə şamil edildiyini bildirirlər.

Ermənilər o vaxt ümid edirdilər ki, 1918-1920-ci illərdə Naxçıvanı hərbi yolla ələ keçirə bilməsələr də gələcəkdə bu məqsədlərinə siyasi yolla nail olacaqlar.

20-30-cu illərdə regionun erməni əhalisini incik salmamaq, hətta onları şirnikləndirmək üçün müəyyən tədbirlər də həyata keçirilmiş, onların mədəni-maarif ehtiyacların ödənilməsi, hakimiyyət strukturlarında təmsil olunmaları üçün kvotalar müəyyənləşdirilmişdi.

Yeri gəlmişkən, həmin illərdə Naxçıvanın bayrağında muxtariyyətin adı Azərbaycan dili ilə yanaşı erməni dilində də həkk olunurdu. Bu müddəa Naxçıvan MSSR-in 1937-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiyasının muxtar respublikanın bayrağının təsvir olunduğu 112-ci maddəsində öz əksini tapmışdı [Съезды Советов Союза ССР, союзных и автономных советских социалистических республик: сборник документов, 1917—1937 гг.

— М.

: Юридическая литература, 1964. — Т. VI. — С. 359—360.]. Yalnız 1938-ci il avqustun 25-dı (digər mənbəyə görə 1939-cu il iyulun 28-də) bayrağın üzərində erməni dilində yazılmış yazıdan imtina olunmuşdu [Конституция (Основной Закон) Нахичеванской Автономной Советской Социалистической Республики: С изменениями и дополнениями, принятыми Верховным Советом Нахичеванской АССР 25 июля 1938 г.

и 28 июля 1939 г. – Баку: Азернешр. Отдел политической литературы, 1941.

– 28 с.// https://naukaprava.ru/catalog/3561/3572/23195/]. MR-nın 1939-cu ildə nəşr edilmiş konstitusiyasından bayrağın təsvirində erməni dilində “Naxçıvan MSSR” yazısı çıxaılmışdı. Növbəti mif – Naxçıvanın muxtariyyət statusu beynəlxalq müqavilələrlə (Moskva və Qars müqavilələri nəzərdə tutulur) təsbit edildiyindən bu statusu dəyişdirmək və ya ləğv etmək mümkün deyil.

Əvvəla, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, öz tarixi ərzində Naxçıvanın muxtariyyət adı bir neçə dəfə dəyişilmişdir.

1924-cü ildə muxtar respublikaya çevrilənə qədər Naxçıvan SSR müstəqil dövlətə mənsub müəyyən atributlara malik idi. Naxçıvanın Türkiyədə, Ermənistanda, Gürcüstanda, İranda, Bakıda konsulluq və nümayəndəlikləri fəaliyyət göstərirdi. 1923-cü ilin fevralında III Ümumnaxçıvan Sovetlər qurultayı diyarın Azərbaycan SSR-ə daxil olması haqında qərar qəbul etmiş, həmin ilin 16 iyununda Azərbaycan SSR MİK bu qərarı təsdiqləmişdi.

Türkiyə dövləti bu qərarları etirazla qarşılamış, onların Moskva və Qars müqavilələrimə zidd olması haqqında hətta RSFSR və Azərbaycan SSR hökumətlərinə 25 iyun 1923-cü il tarixində nota göndərmişdi.

Əslində formal olaraq Türkiyə tərəfi haqlı idi. Çünki bu qərarlar həmin müqavilələrin hərfinə (ruhuna yox) zidd idi.

Çünki, vurğulandığı kimi, Moskva və Qars müqavilələrində Naxçıvan muxtariyyəti çox təəssüf ki, Azərbaycanın tərkibində deyil, onun himayəsi altında təsbit edilirdi. Buna görə də Azərbaycan MİK Rəyasət Heyəti öz qərarına yenidən baxmalı olmuş, və 1924-cü il fevralın 24-də Naxçıvan diyarının (Naxçıvan SSR-nin) Azərbaycan SSR-nin himayəsi altında Naxçıvan Muxtar Sovet Respublikasına çevrilməsi haqqında yeni qərar qəbul etməli olmuşdu.

Naxçıvan MSSR-nin yaradılması rəsmən bu tarixdən götürülsə də, həmin tarixdən sonra da bir çox rəsmi sənəddə (məsələn, Naxçıvanın 1926-cı ildə qəbul edilmiş konstitusiyasında) regionun adında “Sovet Sosialist Respublikası” sözləri işlədilirdi.

Bütün bunlar təsdiq edir ki, Naxçıvanın muxtar ərazi kimi elan edilməsindən sonra onun statusu bir neçə dəfə dəyişikliyə uğramışdır.

Ən başlıcası, söhbət Naxçıvanın statusunun ləğv edilməsindən deyil (hərçənd ki, bunun baş verəcəyi halda hansısa hüquqi kazus, presedent və ya beynəlxalq skandal yaranacağı haqda iddialar əsassızdır –K.

İ.), bu statusun muxtar respublika, muxtar dövlət formasında mövcudluğundan gedir. Məgər, muxtariyyət statusu hökmən muxtar respublika formasında olmalıdır? Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, dünyada muxtariyyətin müxtəlif forma və növləri var.

Məsələn, Moldova Respublikasının tərkibində Qaqauziya xüsusi hüquqi statusa malikdir. Unitar dövlət olan İspaniya 17 muxtar respublikaya deyil, muxtar icmaya (vilayətə) (ispanca: comunidad autónoma) bölünür.

Müttəfiq respublika, muxtar respublika, muxtar vilayət kimi formalar sovet milli-dövlət quruculuğu sisteminin qalığıdır. Biz sovetin bir çox əcaib təcrübələrindən çoxdan imtina etsək də bu təcrübədən hələ də möhkəm yapışmışıq.

Nəzərə almaq lazımdır ki, Naxçıvan əhalisinin mütləq əksəriyyətini azərbaycanlılar təşkil edir və Azərbaycan Respublikasından ayrılmaqla bağlı fikirlər onların ağıllarına belə gəlmir. Bölgədə heç vaxt separatçı meyllər olmayıb, olmayacaq da.

Ona görə də sakitliklə Naxçıvanın muxtariyyət statusuna yenidən baxmaq olar. Nə etməli? İlk növbədə konstitusiya və inzibati-ərazi islahatları aparılaraq Naxçıvan muxtariyyətinin respublika forması ləğv edilməli, muxtariyyətin digər, daha aşağı formalarından biri tətbiq edilməlidir.

Naxçıvanın mürəkkəb geosiyasi vəziyyətini nəzərə alaraq mən “Naxçıvan Xüsusi (Özəl) Bölgəsi” adını təklif edirəm. Heç Naxçıvan üçün ayrıca konstitusiyaya da ehtiyac yoxdur.

Onun statusunu xüsusi qanunla və ya əsasnamə ilə də müəyyənləşdirmək olar. Bir dövlətdə bir konstitusiya olar. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 134-cü maddəsinə görə Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycan Respublikasının tərkibində muxtar dövlətdir və onun statusu da bu Konstitusiya ilə müəyyən edilir.

Heç dövlət içində dövlət, respublika içində də respublika olar? Məsələn, Qaqauziyanın hüquqi vəziyyəti Moldova Respublikasının “Qaqauziyanın xüsusi statusu haqqında” qanunu ilə tənzimlənir.

Qanunda Qaqauziya “xüsusi statuslu ərazi-muxtar qurum” kimi müəyyənləşir. Naxçıvanın mövcud statusu dövlətimizin siyasi-ərazi təşkilini də mürəkkəbləşdirir, müəyyən asimmetriklik yaradır. Əslində, muxtar respublika formasında status nə bölgənin özünüidarəetmə hüquqlarının, nə də orada yaşayan vətəndaşların hüquqlarının genişlənməsinə hər hansı şəkildə müsbət təsir göstərmir.

Bunu bölgədəki vəziyyətlə bağlı mətbuatda gedən yazılar da təsdiq edir.

Muxtar respublikada hakimiyyətin bölgüsü prinsipi də çox qəribə formada həyata keçirilir. Azərbaycan Respublikasında (eləcə də əksər dövlətlərdə) icra hakimiyyəti ali vəzifəli şəxs olan Prezidentə mənsub olsa da Naxçıvanda qanunvericilik hakimiyyətinin başçısı ali vəzifəli şəxs sayılır.

O, faktik olaraq həm qanunvericilik hakimiyyətinə, həm də icra hakimiyyətinə rəhbərlik edir. Muxtar respublikada icra hakimiyyəti strukturlarına da yenidən baxılmalı, mövcud reallıqlara uyğunlaşdırılmalı, idarəetməni optimallaşdırmaq üçün daha çevik mexanizmlər tətbiq edilməlidir.

Hazırda isə Azərbaycan Respublikası hökumətinin – Nazirlər Kabinetin tərkibi və strukturu azacıq istisnalarla Naxçıvanda da kopyalanıbdır.

Rəsmi statistikaya görə 462.960 min əhalisi olan Naxçıvan MR Nazirlər Kabinetinin tərkibinə 13 nazirlik, 4 komitə, 7 dövlət xidməti, 2 agentlik, 1 departament daxildir. Bu baxımdan dövlət başçısının Naxçıvanda DTX-nın və Gömrük Komitəsinin ləğv edilməsi haqqında məlum sərəncamları hamı tərəfindən rəğbətlə qarşılanmış və bu istiqamətdə yeni qərarların qəbul edilməsinə ümidlər də böyükdür.

Faktik olaraq iki dövlət teleradio kanalının və bir dövlət qəzetinin (müstəqil KİV-lər ümumiyyətlə yoxdur) fəaliyyət göstərdiyi regionda Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondu, Mətbuat Şurası, Televiziya və Radio Şurası kimi qurumlar mövcuddur.

Zəruriliyi şübhə doğurmayan məsələlərdən biri də muxtar respublikanın inzibati-ərazi quruluşunda dəyişikliklərin aparılmasıdır.

Yeri gəlmişkən, Azərbaycanda inzibati-ərazi islahatının həyata keçirilməsi günümüzün ən aktual məsələlərindən biridir. Bəzi istisnalar olmaqla əksər postsovet ölkələri sovet dövrünün rayonlaşma prinsipindən çoxdan imtina ediblər.

Bu kontekstdə Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin “Azərbaycan Respublikasında iqtisadi rayonların yeni bölgüsü haqqında” 07 iyul 2021-ci il tarixli Fərmanı mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Hesab edirəm ki, həmin sənədə əsaslanaraq Azərbaycan Respublikasının həm də yeni inzibati- ərazi bölgüsü aparılmalı, sovetdən qalma rayon inzibati-ərazi vahidləri dərhal ləğv edilməli, Azərbaycanın tarixi coğrafiyasına uyğun olaraq 14 inzibati ərazi vahidi (Aran, Bakıətrafı, Gəncəbasar, Qarabağ, Qazax, Quba, Lənkəran, Naxçıvan, Şəki, Şirvan.

Zaqatala, Zəngəzur vilayətləri (elləri), ayrıca inzibati vahidlr kimi Bakı, Sumqayıt və Gəncə böyük şəhərləri) yaradılmalıdır.

Bu həm bürokratiyanın, əlavə xərclərin azalmasına, idarəçiliyin effektivliyinin artmasına, həm də xalqımızın mənəvi birliyinin möhkəmlənməsinə, cılız yerliçilk təzahürlərinin aradan qaldırılmasına kömək edəcəkdir. Ümumiyyətlə özünü doğrultmayan icra hakimiyyətləri strukturu dərhal ləğv edilməli, onlar prezidentis səlahiyyətli nümayəndəliyi (valilər) institutu ilə əvəzlənməli, bələdiyyələrin statusu möhkəmləndirilməli, indiki rayon icra hakimiyyətlərinin bütün strukturları bələdiyyələrə verilməlidir.

Bütün bunlar isə əlbəttə, konstitusiyada müvafiq dəyişiklərin aparılmasını tələb edir.

Ərazisi cəmi 5.502.75 km² təşkil edən Naxçıvan MR-ı yeddi rayondan təşkil olunubdur. 1990-cı ildə yaradılmış Sədərək rayonu cəmi 4 kənd yaşayış məntəqəsindən ibarətdir.

Bu fakt əslində Ginnesin rekordlar kitabına düşməli faktdır. Bu azmış kimi, 2004-cü ildə 10 kənd yaşayış məntəqəsindən ibarət əlavə inzibati-ərazi vahidi – Kəngərli rayonu da yaradılıbdır.

Bununla kifayətlənməyərək rayonların tərkibinə daxil olan ərazi vahidlərini də kiçildiblər. İndi muxtar respublikada 203 kənd yaşayış məntəqəsinin daxil olduğu 157 kənd inzibati ərazi dairəsi (təqribən 0.77 əmsal) mövcuddur [http://www.

nakhchivan.az/portal-1/index-2.htm]. Hər inzibati ərazi dairəsinin öz icra nümayəndəliyi, bələdiyyəsi fəaliyyət göstərir. Nəzərə almaq lazımdır ki, Naxçıvanda kəndlər arasında məsafə çox qısadır, bəzən iki qonşu kəndin sərhədini belə müəyyənləşdirmək mümkün deyildi.

Razılaşmaq lazımdır ki, bütün bu rəqəmlər büdcəsi 75-80 faiz Azərbaycan dövlətinin ayırdığı dotasiya hesabına formalaşan bölgə üçün böyük təmtəraqdır. 1920-ci illərin II yarısında Azərbaycan SSR-də keçmiş qəzaların yerinə sahəsinə görə nisbətən kiçik ərazi vahidləri – dairələr və daha sonra rayonlar təşkil olunarkən idarəetmənin asanlaşdırılması, əhalinin rahatlığının təmin edilməsi, necə deyərlər, hakimiyyət orqanları ilə xalq arasında sədlərin aradan qaldırılması məqsədləri güdülürdü.

O zaman əsas nəqliyyat vasitəsi at, eşşək, öküz arabası sayılırdı.

İndi, nəqliyyat –kommunikasiya və elektron vasitələrinin inkişaf etdiyi, rəqəmsallaşmanın, e-hökumət və s. geniş tətbiq edildiyi bir zamanda, rayon mərkəzləri arasında məsafənin maksimum 20-25 km olduğu muxtar respublikada bu sayda rayona nə ehtiyac var? Məncə, gələcəkdə ölkədə aparılacaq inzibati-ərazi islahatı kontekstində Naxçıvanda bütün rayonlar ləğv edilməli və vahid inzibati-əraziyə malik Naxçıvan Xüsusi (Özəl) Bölgəsi təşkil olunmalıdır.

Ya da səkkiz rayonun əvəzinə minimum dörd inzibati-ərazi vahidi – Şərur, Naxçıvan (Babək), Ordubad rayonları (sovetdən qalma bu termindən də imtina etmək lazımdır – K.

İ) və Naxçıvan şəhəri təşkil oluna bilər.

Əslində, bu bölgü regionun tarixi xüsusiyyətlərinə də uyğundur. P.S. Mən bu mülahizələrimi hələ 2023-cü ildə elmi məqalə şəklində qələmə alaraq nəşr olunması üçün təqdim etmişdim. Lakin bəziləri məqalədəki fikirlərin həddən artıq radikal və konstitusiya zidd olduğunu əsas götürərək onu çap etməkdən imtina etmişdilər.

Son günlərdə Naxçıvan konstitusiyasına edilmiş bir sıra dəyişikliklər, o cümlədən Naxçıvan muxtariyyəti statusunun müəyyənləşdirilməsində Moskva və Qars müqavilələrinə istinadın oradan çıxarılması və yalnız Azərbaycan konstitusiyasına istinad edilməsi, Naxçıvan Ali Məclisinin sədrinin səlahiyyətlərinin məhdudlaşdırılması, Naxçıvan Ali Məclisinə seçkilərin Azərbaycan Prezidenti tərəfindən, Naxçıvan Ali Məclisi sədrinin təklifi əsasında təyin edilməsi, Naxçıvanın Nazirlər Kabinetinin Naxçıvan Ali Məclisinə yox, Azərbaycan Prezidentinə tabe olması və iş qaydasının onunla dəqiqləşdirməsi, Azərbaycan Prezidentinin razılığı olmadan Naxçıvanda icra hakimiyyəti orqanlarının yaradılmasının qadağan edilməsi, konstitusiyaya Naxçıvan Muxtar Respublikasında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəliyi” adlı maddənin daxil edilməsi və s.

dəyişiklər heç şübhəsiz, mütərəqqi addımlardır və təqdir olunmalıdır.

Lakin Aərbaycan Respublikasında idarəetmə islahatlarının həyata keçirilməsi kontekstində və onların məntiqi nəticəsi Naxçıvan muxtariyyətinin ya tamam ləğv edilməsi, ya da məhdudlaşdırılması olmalıdır.

Рубрика: Закон и Право. Читать весь текст на avropa.info.

Navoi region is entering a new stage of economic growth At a meeting chaired by President Shavkat Mirziyoyev, strategic tasks were set to transform the Navoi region beyond recognition in the coming years. ...

From July 1, 2026, electricity payments may stop if the rent is late Starting July 1, 2026, the failure to pay the mandatory payment (rent) on time in apartment buildings will be monitored even more strictly. According...

Səfir: Bu gün Azərbaycan ilə İran arasında müxtəlif səviyyələrdə qarşılıqlı təmaslar və səfərlər mövcuddur İran İslam Respublikasının Milli Günü və İslam İnqilabının qələbəsinin 47-ci ildönümü münasibətilə bu ölkənin Azərbaycandakı Səfirliyi rəsmi qəbul ke...

İlham Əliyev və Cey. Di. Vens mətbuata bəyanatlarla çıxış edib Fevralın 10-da Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Amerika Birləşmiş Ştatlarının Vitse-prezidenti Cey. Di. Vens mətbuata bəyanatlar...

Torpaq sahələri və mənzillər bahalaşacaq - BU TARİXDƏ Azərbaycan Qiymətləndiricilər Cəmiyyətinin məlumatına görə Bakıda bu il təməldən tikilinin 17%, torpağın 15% bahalaşacağını gözlənilir. Təməldən tiki...

Niyə Asiyada küncləri qövsvari olan damlar məşhurdur? - Konstruktor üstünlükləri Şərqi Asiya memarlığı dərhal diqqəti cəlb edir – xüsusilə də Çin sarayları, Yaponiya məbədləri və Koreya pagodlarını Avropa binalarından fərqlə...

Жаны кулинардык доор: Каппадокиядагы Michelin жылдуздуу ресторандар MICHELIN гидинин Түркиядагы жолу 2022-жылы İstanbul 2023 тандоосунун жарыяланышы менен башталган. Кийинчерээк бул абройлуу гид Измир жана Мугла аймак...

Олег Постернак: Кремлдин «тарыхый» риторикасы Борбор Азияда кооптонуу жаратууда Орусиялык медиа өкүлдөрүнүн билдирүүлөрү аймакта кеңири резонанс жаратты 2026-жылдын башында Орусиядагы белгилүү эки пропагандисттин билдирүүлөрү кыр...

Prezidentin Venslə geniş tərkibdə görüşü oldu - FOTOLAR + YENİLƏNİB Fevralın 10-da Bakıda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Amerika Birləşmiş Ştatlarının Vitse-prezidenti Cey. Di. Vens ilə geniş tər...

İlham Əliyev və Vens mətbuata bəyanatlarla çıxış ediblər - YENİLƏNİB + FOTOLAR Fevralın 10-da Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Amerika Birləşmiş Ştatlarının Vitse-prezidenti Cey. Di. Vens mətbuata bəyanatlar...

Armbanks Weekly Digest․ Հայաստանի ֆինանսական շուկայի առանցքային իրադարձությունները (փետրվարի 2–8) ԵՐԵՎԱՆ, 9 փետրվարի․/ԱՌԿԱ/․ Հայաստանի ֆինանսական շուկան անցած շաբաթ ձևավորվել է դրամավարկային քաղաքականության վերաբերյալ որոշումների, վճարային ենթակառ...

ԱԺ հանձնաժողովը հավանություն է տվել ՎԶՄԲ–ի հետ վարկային համաձայնագրին․ վերջինիս ընդհանուր արժեքը 120,5 մլն եվրո է ԵՐԵՎԱՆ, 9 փետրվարի․/ԱՌԿԱ/․ ՀՀ ԱԺ ֆինանսավարկային և բյուջետային հարցերի մշտական հանձնաժողովն այսօրվա նիստում դրական եզրակացություն է տվել 2025թ․–ի հու...

Навоий вилояти иқтисодий юксалишнинг янги босқичига қадам қўймоқда Президент Шавкат Мирзиёев раислигида ўтган йиғилишда Навоий вилоятини яқин йилларда таниб бўлмас даражада ўзгартиришга қаратилган стратегик вазифалар...

2026 йил 1 июлдан квартплата кечикса электр тўлови тўхташи мумкин 2026 йил 1 июлдан бошлаб кўп квартирали уйларда мажбурий тўлов (квартплата)ни ўз вақтида тўламаслик янада қаттиқроқ назорат қилинади. Президентнинг 5...

Nouveau train de luxe Pékin-Tachkent: annonce du programme de voyage sur la Route de la Soie Photo: travelandtourworld.com La Route de la Soie n'est plus une carte, elle devient un véritable itinéraire. Le voyagiste britannique Golden Eagle L...

Epstein est-il vivant ? Un profil Fortnite relance les doutesEpstein est-il vivant ? Un profil Fortnite relance les doutes Une théorie selon laquelle Jeffrey Epstein pourrait être vivant s’est de nouveau répandue sur internet. Selon “Primetimer”, cela serait lié à l’activ...

Сақтағановтың бір жылы: әйгілі айтыскер әкімнің жұмысына қандай баға берді Әйгілі айтыскер ақын Серік Құсанбаев Шығыс Қазақстанның қазіргі ахуалы мен облыс әкімі Нұрымбет Сақтағанов туралы пікір білдірді деп хабарлайды Erten...

Конституциядағы «қатар» сөзі: Мәскеудің реакциясы белгілі болды Қазақстан Конституциясындағы орыс тілінің мәртебесінің өзгеруі елдегі орыстілді тұрғындардың көшіп кетуіне ықпал етуі мүмкін. Ресей Мемлекеттік думас...

Альваро Арбелоа «Валенсияға» қарсы ойын жайлы: «Бұл жеңіс – төзімнің, мінездің және командалық рухтың нәтижесі» Ла Лиганың 23 турының қорытынды кездесуі «Реал» — «Валенсия» арасында өтті. Бұл кездесуде мадридтік «Реал» сырт алаңда 0:2 есебімен жеңіске жет...

Rossiyada videoga qo‘yilgan layk uchun jarimaga tortildi Rossiyada xorijiy agentlar ishtirokidagi videolarga qo‘yilgan layklar birinchi marta jarimaga tortildi. 23-yanvar, juma kuni Murmansk oblastining Kov...

Rossiyaga 2030-yilga kelib ko’proq migrant kerak bo‘ladi Rossiya iqtisodiyoti kelgusi yillarda jiddiy ishchi kuchi tanqisligiga duch keladi. Prognozlar shuni ko’rsatadiki, 2030-yilga kelib taxminan 11...

Klublarımızın qış planları: Kim gəlir, kim gedir? - YENİLƏNİR Futbol üzrə Azərbaycan Premyer Liqasında qış fasiləsi davam edir. Klublar 2025/2026 mövsümünün ikinci yarısı üçün transfer fəaliyyətlərini tamamlamaq...

MPL: "Qarabağ" son dəqiqə qolu ilə qalib gəldi, "Neftçi"yə 1 qol bəs etdi Bu gün Misli Premyer Liqasında 19-cu tura yekun vurulacaq. Fanat.Az xəbər verir ki, turun son günündə 2 oyun keçiriləcək. “Şamaxı” evdə &...

Тоқаев: Мал шаруашылығында жүйе жоқ – жаңа кооперация моделі қажет Президенттің сөзінше, елде бұл бағытты дамытуға зор әлеует бар, алайда ол тиімді пайдаланылмай отыр. «Елімізде мал шаруашылығын дамытуға мол мүмкінді...

Президент: Қазақстан мұнай өндіруші ел бола тұра дизель мен керосинге тәуелді болып отыр Президенттің айтуынша, Қазақстан жылына шамамен 100 миллион тонна мұнай өндірсе де, оның тек 18 миллион тоннасы ғана отандық зауыттарда өңделеді. Осы...

National Assembly Committee approved a €120.5 million loan agreement with the IBRD for the tourism development program YEREVAN, February 9. /ARКА/. At its meeting on Monday, the Standing Committee on Financial, Credit, and Budgetary Affairs of the Armenian National As...

Armbanks Weekly Digest: Key Events in Armenia’s Financial Market (February 2–8) YEREVAN, February 9. /ARKA/. Last week, Armenia’s financial market was shaped by monetary policy decisions, changes to payment infrastructure r...

Який автомобільний бренд офіційно визнали найгіршим за рівнем комфорту Для більшості водіїв автомобіль — це просто засіб пересування, але в преміальному сегменті очікування значно вищі. Проте свіжі дані за 2026 рік свідч...

Пастка на рівному місці: Як один непомітний знак створює кілометрові затори У лютому 2026 року, коли інтенсивність руху на українських дорогах традиційно зростає, водії дедалі частіше стикаються з парадоксальною ситуацією: на...

Kazakh SWAT Teams Take Top Spots at UAE International Tournament The Astana Times provides news and information from Kazakhstan and around the world. ALMATY – Kazakhstan’s special forces teams delivered a standout ...

Kazakhstan’s Assaubayeva Secures Historic Spot in Women’s Chess Candidates The Astana Times provides news and information from Kazakhstan and around the world. ALMATY – Kazakh chess star Bibisara Assaubayeva will become the ...

Der Rücktritt, der die politische Welt Kirgisistans erschütterte: Kamchibek Tashiev ist weg … Kamtschibek Taschiew, eine der einflussreichsten Persönlichkeiten Kirgisistans, ist überraschend zurückgetreten. Ein neues Dekret von Präsident Sadyr...

Ein Ausschuss des Europäischen Parlaments fordert dringend eine Erhöhung der Ukraine-Hilfe Der Verteidigungs- und Sicherheitsausschuss des Europäischen Parlaments forderte am Montag, dem 9. Februar, eine dringende Aufstockung der Militärhil...

«Келісіп пішкен тон»: Халық кеңесі не үшін керек? Мемлекет басшысы Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың орнына Халық кеңесін құруды ұсынған болатын. Қазір елде жаңа саяси институттың қы...

10 ақпанда елдегі қай жолдарда қозғалыс шектелді «ҚазАвтоЖол» ұлттық компаниясы елдегі жолдардың қазіргі ахуалы туралы хабарлады. Күннің бұзылуына байланысты республикалық маңызы бар автожолдардың к...

Azərbaycan – ABŞ iqtisadi əlaqələri uzunmüddətli perspektivlərə malikdir Finss.az - Məlum olduğu kimi, ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vensin regiona səfəri başlayıb. Ötən həftə İrəvanda müvafiq görüşlər keçirən cənab Vens bu ...

"FINCA Azerbaijan" MM QBKT-nin istiqrazlarının yerləşdirilməsi üzrə hərrac yekunlaşmışdır Finss.az - 29 yanvar 2026-cı il tarixində Bakı Fond Birjasının (BFB) Listinq Komitəsinin qərarı ilə "FINCA Azerbaijan" MM QBKT-nin istiqrazların tica...

Bu gündən martın 6-dək: 4 bürcün nəzərinə Fevralın 10-da sevgi və istək planeti olan Venera, dərin emosionallıq, sənətkarlıq və yaradıcılıqla xarakterizə olunan dəyişkən su bürcü olan Balıqla...

Pensiyalar bu qədər artdı Prezident İlham Əliyevin yeni Sərəncamı ilə pensiyalar indeksləşdirilərək 9,3 faiz artırılır. Medialoq.az xəbər verir ki, bu barədə Əmək və Əhalinin ...

НИШАСТИ МАТБУОТӢ. Филиали Донишгоҳи энергетикии Москва дар шаҳри Душанбе соҳиби ду таҷҳизоти лабораторӣ аз фанни физика гардид ДУШАНБЕ, 10.02.2026 /АМИТ «Ховар»/. Соли 2025 аз ҷониби омӯзгорони Филиали Донишгоҳи миллии тадқиқотии «Донишкадаи энергетикии Москва» дар шаҳри Душа...

Раёсати Вазорати корҳои дохилӣ дар вилояти Хатлон: «Бар зидди паҳншавии воситаҳои нашъадор якҷоя мубориза барем!» ДУШАНБЕ, 10.02.2026 /АМИТ «Ховар»/. Раёсати Вазорати корҳои дохилӣ дар вилояти Хатлон дар муроҷиатномааш тамоми сокинони вилояти Хатлонро даъват наму...

«Том мен Джерриге» 86 жыл STEPPENEWS.KZ: 1940 жылдың 10 ақпанында экранға алғаш рет шыққанда қысқаметражды мультфильмнің әлемдік мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналатынын ешкі...

Зауыттағы жаңа «қызметкер»: Hyundai роботтарды іске қосады STEPPENEWS.KZ: Hyundai News мәліметінше 2026 жылы Лас-Вегаста өткен CES 2026 халықаралық технологиялар көрмесінде Hyundai Motor Group жасанды интелле...

Milli Məclisdən YENİ QADAĞA - BUNDAN SONRA... Azərbaycanda mülki dövriyyədə olmasına yol verilməyən əşyaların siyahısı genişləndirilir. Medialive.az xəbər verir ki, bu məsələ Milli Məclisin bu gü...

Сот шешімінсіз тұрғын үйден айыруға да, баспанадан шығаруға да жол берілмейді – Артур Ластаев Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаев адамның тұрғын үйге деген іргелі құқығын конституция деңгейінде қорғау қажеттігі туралы пікір білдірді. ...

«Алты адамға бір орамал, сынық компьютер, өлі жандарға жалақы»: Алматыдағы №1 емхана «мафияға» айналған ба? Алматыдағы №1 қалалық емхананың бір топ қызметкері еңбек жағдайы мен жалақыға қатысты өрескел заңбұзушылықтар бар екенін айтып, дабыл қақты. Мейірбик...

ОАЭК ЭНЕРГЕТИКАДАҒЫ ШЫҒАРЫНДЫЛАРДЫ АЗАЙТУ СТРАТЕГИЯСЫН ТАНЫСТЫРДЫ Астанада ҚР Энергетика министрлігі мен Қазақстан Электроэнергетикалық Қауымдастығы (ҚЭҚ) ұйымдастырған, көмір генерациясын дамытуға арналған ауқымды ...

Freedom Holding Corp. 2026 ф.ж. тоғыз айындағы түсімі 1,7 млрд долларды құрады Фото: Freedom Holding Corp баспасөз қызметі Freedom Holding Corp. 2026 фискалдық жылғы III тоқсанның қаржылық нәтижелерін жарияларды, компания үшін о...

Tibbi avadanlıqlarda süni intellektin istifadəsinin artması Tibbi avadanlıqlarda süni intellektin (Sİ) istifadəsinin artması ilə yanaşı, bu texnologiyalardan qaynaqlanan tibbi səhvlər barədə hesabatlar da artı...

Қар мен жел күшейеді: 10 ақпанға арналған ауа райы болжамы жарияланды Таразда және Жамбыл облысында 28 м/с дейін дауылды жел болады. «Қазгидромет» 10 ақпанға арналған ауа райы болжамын ұсынды, деп хабарлайды NewsMedia.k...

Елнұр Бейсенбаев Ақордада лауазымды қызметке тағайындалды Мәжіліс депутаты Елнұр Бейсенбаев Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі лауазымына тағайындалды, деп хабарлайды NewsMedia.kz. Елнұр ...

Bakıya giriş-çıxışla bağlı VACİB YENİLİK – Dəyişiklik edilir Tıxac problemi hələ də həllini tapmayan məsələlərdən biri olaraq qalır. Müxtəlif təkliflər səslənsə də, müəyyən addımlar atılsa da hələ ki, ciddi bir...

XXI ғасыр соғыстарында неге партизандық логика емес, технология жеңеді — бұл Қазақстан үшін нені білдіреді Бұл соғысқа дайындық туралы емес, XXI ғасырда мемлекеттердің қауіпсіздігін технология мен білім қалай айқындайтыны туралы. Қазақстанның қоғамдық диск...

Бүтін бір отбасы жоғалып кеткен Жангелдин ауылының тыныс-тіршілігі – фото Атырау облысында бүтін бір отбасы жұмбақ жағдайда жоғалып кетті. Кейіннен ерлі-зайыпты Максот Қарабалин мен Нәсіп Өтешқалиеваның сүйегі өздері тұрған...

Науаи облысы экономикалық өсімнің жаңа кезеңіне аяқ басып келеді Президент Шавкат Мирзиёевтің төрағалығымен өткен кеңесте алдағы жылдары Навои облысын танымастай етіп өзгерту бойынша стратегиялық міндеттер қойылды....

2026 жылдың 1 шілдесінен бастап жалдау ақысы кешіктірілсе, электр энергиясына төлемдер тоқтатылуы мүмкін 2026 жылдың 1 шілдесінен бастап көпқабатты үйлерде міндетті төлемді (жалдау ақысын) уақытында төлемеу одан да қатаң бақыланады. Көпқабатты үйлерді ба...

Азаматтар құқығы цифрлық ортада да қорғалуы тиіс Өскеменде жаңа Конституциясы жобасын талқылауға арналған қалалық актив отырысы өтті, деп хабарлайды Altainews.kz тілшісі. Актив мәжілісіне төрағалық ...

Келіп түскен ұсыныстар ескеріліп, жаңа Конституция жобасына қосымша нормалар енгізілді – Бақыт Нұрмұханов Конституциялық комиссияға келіп түскен ұсыныстар мұқият зерделеніп, Ата заң жобасына қосымша нормалар енгізілді. Бұл туралы Конституциялық реформалар...

Қазақстан суперпрезиденттік басқару үлгісінен түбегейлі бас тартады – Тоқаев Қазақстан суперпрезиденттік басқарумен түбегейлі қош айтысады. Бұл туралы Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Үкіметтің кеңейтілген отырысында мәлім...

Тоқаев: Бюджет қаражатын игере алмай отырсыздар Мемлекет басшысы жыл бойы кейінге қалдырып, жыл соңына қарай бюджет қаражатын жаппай игеруге ұмтылатын шенеуніктерді қатаң сынға алды, деп хабарлайды...

Kırgızistan siyaset dünyasını sarsan istifa: Kamçibek Taşiyev gitti... Kırgızistan'ın en etkili ve güçlü isimlerinden biri olan Kamçibek Taşyev, beklenmedik bir şekilde görevinden ayrıldı. Cumhurbaşkanı Sadyr Japarov tar...

11 Şubat'ta şiddetli yağmur ve kar bekleniyor “Özgidromet” 11 Şubat günü için bir sonraki hava durumu bilgisini yayımladı. Buna göre, çarşamba günü ülke genelinde hava istikrarsız bir hal alacak ...

Қызметтік этика: әрбір мемлекеттік қызметші нені білуі тиіс Азаматтардың мемлекеттік органдарға деген сенім деңгейі, көрсетілетін қызметтердің сапасы және тұтастай алғанда мемлекеттік қызметтің имиджі мемлекет...

Азамат құқығының өзегі: тұрғын үйді қорғау Конституцияда бекітілмек Осы тұрғыда ол Ата Заңда сот шешімінсіз тұрғын үй құқығынан айыруға ғана емес, сондай-ақ баспанадан сот шешімінсіз шығаруға да жол берілмейтіні турал...

Munajjimlar bashorati (11.02.2026) 2026-yilning 11-fevral, chorshanba kuni uchun munajjimlar bashorati Qo‘y (21.03 — 20.04) Kun davomida nafaqat asabiylashish, balki qarindoshlar bilan...

Farishtali xonadon: u qanday bo‘lishi kerak? Odamlar ancha-muncha sarf-xarajat qilib, yelib-yugurib chiroyli uylar quradi. Lekin ayrim imoratlar, bir qarashda, ko‘zingizga dang‘illama ko‘rinsa-d...

Navoiy viloyati iqtisodiy yuksalishning yangi bosqichiga qadam qo‘ymoqda Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida o‘tgan yig‘ilishda Navoiy viloyatini yaqin yillarda tanib bo‘lmas darajada o‘zgartirishga qaratilgan strategi...

2026 yil 1 iyuldan kvartplata kechiksa elektr to‘lovi to‘xtashi mumkin 2026 yil 1 iyuldan boshlab ko‘p kvartirali uylarda majburiy to‘lov (kvartplata)ni o‘z vaqtida to‘lamaslik yanada qattiqroq nazorat qilinadi. Preziden...

“9-cu mərtəbə” adlı kitabın təqdimatı keçirilib-Fotolar 9 fevral 2026-cı il tarixində Azərbaycan Milli Kitabxanasında F.Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanasının təşkilatçılığı ilə yazıçı İlqar Kamilin ...

Naxçıvanın muxtariyyət statusu ilə bağlı mülahizələr Kamran Novruz oğlu İsmayılov, Tarix elmləri doktoru Bu gün ölkədə ictimai müzakirələrin obyektində olan məsələlərdən biri də 35 ilə yaxındır Ermənist...

Талибдер кылмыш кодексин киргизишти, ал кулчулукту, класстын теңсиздигин жана башкача ой жүгүртүүлөрдү өлтүрүүнү мыйзамдаштырат Кодексте коргоо, үндөбөө жана зыянды төлөө укуктары жокКуурчак укук коргоо уюму Rawadari «Талибдердин сотторунун Кылмыш кодексинин» текстин жарыялады...

Украинадагы жана дүйнөдөгү окуялар. 11-февралга карата негизгиси Соңку суткада көптөгөн чет өлкөлүк маалымат каражаттары жана маалымат агенттиктери Украинадагы жана дүйнөдөгү окуяларды улантылып жаткан аскердик ара...

Munajjimlar bashorati (11.02.2026) 2026-yilning 11-fevral, chorshanba kuni uchun munajjimlar bashorati Qo‘y (21.03 — 20.04) Kun davomida nafaqat asabiylashish, balki qarindoshlar bilan...

ABŞ-Azərbaycan Xartiyası imzalandı – TAM MƏTN Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Amerika Birləşmiş Ştatları Hökuməti arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Xartiyanın mətni yayılıb. Musteqil.az...

«Енді міндет емес, құқық» – жаңа Конституция жобасында Құрылтайға қатысты норма нақтыланды Конституциялық комиссияға келіп түскен ұсыныстар мұқият зерделеніп, Ата заң жобасына қосымша нормалар енгізілді. Бұл туралы Конституциялық реформалар...

Жаңа Конституцияда барлық өтпелі рәсімдер, мерзімдер мен регламенттер нақты жазылады – Снежанна Имашева Мәжіліс депутаты Снежанна Имашева Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның 11-ші отырысында елдегі саяси үрдістің үздіксіздігін қамтамасыз ету үш...

Медицина қызметкерлерін қорғауға арналған жаңа норма Денсаулық сақтау министрлігі жұмыс берушілер 2026-2028 жылдарға арналған денсаулық сақтау саласындағы әлеуметтік әріптестік туралы салалық келісімге ...

Ақшаңды сана, досыңды сына: 11 ақпанның жұлдыз жорамалы не дейді 11 ақпан күнгі жұлдыздар сізге маңызды ескертулер жасап отыр. Бүгін қаржы, денсаулық, мансап пен жеке қарым-қатынаста ерекше сақ болыңыз. Әрбір қадам...

Миллионные иски предъявила узбекская компания казахстанским мукомолам Источник фото: Палата предпринимателей Костанайской области Узбекская компания предъявила иски 12 казахстанским производителям муки и зерна, требуя в...

"Azəriqaz" öz səhvini vətəndaşın boynuna atdı: Qarlı havada körpəsi olan imkansız ailəni qazsız qoydu +VİDEO “Azəriqaz” əməkdaşları qarlı havada imkansız ailəni qazsız qoyub. Bu barədə Oxu24.com-a müraciət edən Ucar rayonu,Qazyan kənd sakini Abdu...

Saleh Məmmədovun işdən çıxarılması ATF-in çöküşünü başlada bilər Saleh Məmmədovun Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinin (AAYDA) İdarə Heyətinin sədri vəzifəsindən azad edilməsi ona yaxın şirkət hesab edi...

«Отбасы банктің» монополиясы жойылды: наурыздан бастап не өзгереді Қазақстанда 2026 жылдың наурызынан бастап тұрғын үй жинақтарының жаңа жүйесі іске қосылады. Енді баспана алуға арналған арнайы депозиттерді тек «Отба...

Amnesty International: European Parliament Strikes a Blow to the Right to Asylum by Approving "Safe Country" Rules Olivia Sundberg Dies noted that “the European Parliament is capitulating to a long-standing campaign to undermine human rights, starting with the rig...

Жаңа Конституцияда меншік нысандарының анықтамасы барынша нақтылануы мүмкін Мәжілісдепутаты, «Ақжол»партиясыфракциясыныңжетекшісіАзатПеруашевҚРжаңаКонституциясындаменшікнысанын барынша нақтылап бекітудіұсынды.ОлөзұсынысынКонс...

Бас редакторлар клубының дөңгелек үстелінде жаңа Конституция жобасы қолдау тапты 2026 жылғы 9 ақпанда Астана қаласындағы Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасында Қазақстан Республикасы Бас редакторлар клубының ұ...

Çörəyin qiymətində artım – İqtisadçı səbəbləri AÇIQLADI Azərbaycanda bəzi çörək növlərinin qiymətində artım müşahidə olunur. Məlumata görə, bahalaşma əsasən “baton” çörəklərinə aiddir.Belə ki, əvvəl 1 mana...

Orta aylıq pensiya məbləği 593 manat oldu – Digər ölkələrdə vəziyyət necədir? Əmək və əhalinin sosial müdafiəsi nazirinin müavini Rəşad Mustafayev media üçün keçirilən brifinqdə bildirib ki, son artımlardan sonra orta aylıq pen...

День безопасного интернета: TikTok заблокировал более 32 миллиона прямых трансляций в третьем квартале 2025 г. Ведущая платформа коротких видероликов TikTok продолжает уделять первостепенное внимание безопасности своего сообщества, способствуя формированию ком...

Təhlükəsiz İnternet Günü: TikTok 2025-ci ilin üçüncü rübündə 32 milyondan çox canlı yayımı bloklayıb Aparıcı qısa video platforması olan TikTok istifadəçilərinin təhlükəsizliyini əsas prioritet kimi qorumaqda davam edir və yaradıcılıq üçün rahat mühi...

Virtual dünyanın tələsi: Gənclərin psixoloji sağlamlığı üçün təhlükə Rəqəmsal platformalarda uzun müddət vaxt keçirmək müasir dövrdə gənclərin gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Sosial medianın məlumat əld...

“არსებობს ადამიანი, რომელსაც შეუძლია ორბანს აზრი შეაცვლევინოს” – მზადდება გეგმა ევროკავშირი უკრაინის ნაწილობრივ გაწევრიანებაზე: დეტალები ევროკავშირი უპრეცედენტო გეგმას ამუშავებს, რომელიც მომავალ წელს უკრაინის ბლოკში ნაწილობრივ გაწევრიანებას ითვალისწინებს,...

პიტერ სიიარტო: ევროკავშირი აღარ არის ფაქტორი არც გლობალურ პოლიტიკაში და არც ეკონომიკაში, აღარ არის ევროკავშირის ადგილი მაგიდასთან, სადაც ევროპის კრიზისების მოგვარების საკითხი განიხილება უნგრეთის საგარეო საქმეთა და ვაჭრობის მინისტრის პიტერ სიიარტოს განცხადებით, ჩამოყალიბდა სრულიად ახალი მსოფლიო წესრიგი და ერთ-ერთი მთავარი ცვლილებაა, რ...

Çin isti su trendi: Məhdud faydalar və mübaliğədən uzaq bir reallıq İsti su içmək sosial mediada yenidən diqqət mərkəzinə gəldi və ənənəvi tibb inancları ilə müasir elmi baxışlar arasında qalan onun əsl sağlamlıq fayd...

Təbii birləşmələr "Supermikrobları" yavaşlada bilər... Bilməli olduğunuz budur Antibiotiklərə davamlı bakteriyalarla bağlı qlobal narahatlıqlar artdıqca, son bir araşdırma, sarıkök və rabarbda olan təbii birləşmələrin bu təhlükə...

Еуропарламент Украинаны қыстан аман алып қалу жолдарын іздестіруде Еуропа парламентінің Страсбургте өткен жиналысында Украинаның энергетикалық жүйесіне жасалған шабуылдар мен туындаған гуманитарлық дағдарыс жан-жақты...

Tibbi əməliyyatlada süni intellektin istifadəsinin artması təhlükəyə səbəb ola bilər Tibbi avadanlıqlarda süni intellektin (Sİ) istifadəsinin artması ilə yanaşı, bu texnologiyalardan qaynaqlanan tibbi səhvlər barədə hesabatlar da artı...

Toraga of the Jogorku Kenesh proposed to extend the visa-free period with Turkey to 180 days The parties also discussed support for Kyrgyzstan's candidacy in the UN Security CouncilAccording to the press service of the Jogorku Kenesh, Nurlanb...

“Qarabağ” “Sabah”ın uzaqlaşmasına imkan vermədi, “Neftçi”nin dirçəlişi davam edir – Tura baxış Misli Premyer Liqasının XIV turu sürprizsiz başa çatdı. “Sabah” “Araz Naxçıvan”ı Masazıra gəlməyinə peşman etdisə, “Qar...

Həftəiçi oyunlar bu kanallarda - AFİŞA Fanat.Az həftəiçi TV vasitəsilə yayımlanacaq oyunları təqdim edir: 11 fevral (çərşənbə) İngiltərə, Premyer Liqa 23.30. Mançester Siti – Fulhem ...

Тұман түсіп, жел екпіні күшейеді: 11 ақпанға ауа райы болжамы «Қазгидромет» РМК синоптиктері 11 ақпанда бірқатар өңірде ауа райына байланысты ескерту